Ayshemxan-sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining namsiz qehrimani (4)

Muxbirimiz ümidwar
2019-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Lutpulla mutellipning türmidin chiqqandin kéyinki chüshken süriti. Aqsu.
Lutpulla mutellipning türmidin chiqqandin kéyinki chüshken süriti. Aqsu.
ug.wikipedia.org

Muqeddes qesemyad üchün ölümni tallighan ayshemxan

Sherqiy türkistan milliy armiyisining jengchisi, shepqet hemshirisi ayshemxan 1945-yili, 9-ayning 15-küni aqsu yéngishehirini qorshawgha élip, bu sheherni xitay gomindang eskerlirining qolidin azad qilish üchün shiddetlik hujumlarni élip barghan milliy armiye waqtinche qorghan terepke chékin'gendin kéyin xitay eskerliri qoligha chüshüp qélip aqsu shehirige élip bérilghan idi.

Biraq, ayshemxanni tutup, uni "Jallat" dep nam alghan aqsudiki gomindang armiyisining 5-atliq polkining komandiri jaw xenchige tapshurghanlarmu gomindangning Uyghur yallanma eskerliri idi. 

Aqsuni qorshighan milliy armiye qoshunining komandiri, milliy armiye polkowniki merhum sopaxun sowurof, aqsuni qorshighan qoshunning izwot komandiri merhum ömerjan sabitof qatarliqlarning 1996-yili mu'ellipke sözlep bérishiche, ular ayshemxanning teqdiri heqqide peqet 1950-yilliri we 1990-yillardila tepsiliyrek uchurgha ige bolghan bolup, eyni waqittiki gomindang qoshunining bir qisim hayat Uyghur eskerliri ayshemxanning esirge chüshkendin kéyinki kechürmishlirini ashkarilighan. Melum bolushiche, xitay herbiy emeldarliri ayshemxanni biraqla öltürmey, uni yumshaq wasitiler bilen aldap yumshitip we axirida teslim qilip, uni jasus süpitide qaytidin milliy armiye ichige kirgüzüp uchur toplashqa salmaqchi bolghan. Uning üstige ayshemxan milliy armiyining shepqet hemshirisi bolghanliqi üchün xitay komandirliri ayshemxanni özige bash egküzüp, uni yene özlirining herbiy séstrasi qiliwalmaqchi bolushqan. 

Ene shu meqsette jaw xenchi qatarliqlar aldi bilen ayshemxanni esirge alghan gomindangning bir Uyghur eskirige uni xotunluqqa bérip, uninggha özgertish wezipisi tapshurghan. Xitayning mezkur Uyghur eskiri öz xitay xojayinlirigha qattiq sadiq bolup, u ayshemxan bilen aqsu sépili ichidiki bir öyge orunlashturulghan. Wehalenki, ayshemxan mezkur eskerge xotun bolushqa qet'iy qarshi turup qarshiliq körsetken we u eskerdin "Senmu Uyghur, menmu Uyghur, méning érim bar ayal, méning érim milliy armiyining jengchisi, biz xitay mustebitliridin wetenni azad qilish üchün qesem bérip jengge atlan'ghan, sen manga chéqilma, sen méning tirikimge emes, belki ölükümge érishelishing mumkin. Yaxshisi biz birlikte milliy armiye terepke qéchip öteyli, eger xalimisang méni qoyuwet, eger unimu xalimisang méni xitay xojayinliringgha tapshurup ber, ular öltürüwetsimu meyli" dégeniken. Aqiwette mezkur esker ayshemxanni jaw xenchi bashliq xitay xojayinlirigha tapshurup bériwetken. Aqsudiki jaw xenchi qatarliq gomindang herbiy da'irilirining ayshemxanni teslim qilishtiki birinchi taktikisi kargha kelmigendin kéyin, ular uni aqsu sépili ichidiki turdixan seychi isimlik bir xitay jasusi ayalning öyige orunlashturup, bu ayalning uni özgertishige tapshurghan. 

Merhum tarixiy shahit eysa yüsüpning "1945-Yilidiki aqsu" namliq esiridimu mezkur jasus ayal "Turdixan delle" dep atalghan bolup, u xitay komandirliri teripidin sépil sirtidiki milliy armiye arisigha köp qétim ewetilip, jasusluqqa sélini axbarat toplighan we bezi milliy armiye pida'iylirining jénigha zamin bolghan dangliq jasus idi. Turdixan delle ayshemxanni nechche künlep yumshaq wasitiler bilen yumshitishqa tirishqan bolsimu, emma ayshemxanni iradisidin yanduralmighan. U ayshemxanning milliy armiye qaytip kélip, xitay gomindangchilirini aqsudin teltöküs yoqitidu, aqsuni bu nöwet choqum azad qilidu dégen sözlirini öz xojayinlirigha éqitmay-témitmay yetküzgendin kéyin jaw xenchi qatarliqlar ayshemxanni öltürüshni oyliship, axirqi qétim uni yene bir nöwet iradisidin yandurushqa heriket qilip, uni aqsuda tughulup chong bolghan, éri we özi gomindang qoshunida xizmet qiliwatqan bir tunggan ayalning öyige orunlashturghan. Uyghur diyaridiki bu weqege qiziqqan bir qisim tarixchilar 2000-yillarda mezkur weqening tepsilatini éniqlap chiqqan bolup, bezi matériyallar toplan'ghan. Bu matériyallargha asaslan'ghanda, aqsu sépili ichidiki gomindang qoshunining doxturxanisida séstraliq qilghan bu tunggan ayal ayshemxan bilen on nechche künlep birge turush jeryanida uninggha xizmet ishlep, uni iradisidin yandurushqa, teslim bolup gomindang üchün xizmet qilishqa ündigen. Emma ayshemxan: uning aware bolmasliqni Uyghur xelqini ezgen, zulum-asarette tutqan xitay gomindangchilirini üzül-késil yoqitidighanliqi, bu yolda ölüp ketsimu pushayman qilmaydighanliqi, eger özining bergen qesimige xilapliq qilip, asiyliq qilsa ikki alemde qara yüz bolidighanliqini éytqan. U yene: "Men qesemyad qilghan. Sizmu bir musulman, qesimidin yan'ghan ademning hayat-mamatliq istiqbali qandaq bolidu?siz bilishingiz kérek, men qesimimdin yanmaymen we yanalmaymen" dégen. Mezkur ayal uning eger iradisidin yanmisa öltürülidighanliqi, hetta jadugha bésilishi mümkinlikini éytqan bolsimu, emma ayshemxan qet'iy öz iradiside turghan. Netijide, jaw xenchi qatarliq xitay herbiy bashliqliri ayshemxanning bu xil qattiq we qet'iy tiz pükmes iradisini körgendin kéyin uni öltürüsh we belki qilich bilen kallisini élish qararigha kelgen. Bu tunggan ayalmu ayshemxanning bu xil tiz pükmes iradisidin tesirlen'gen we uninggha hésdashliq qilghan bolsimu, biraq uni qutuldurushqa qurbi yetmigen.

Jaw xenchi, xong yadong qatarliq aqsudiki milliy armiyige jan-jehli bilen qarshiliq körsitiwatqan gomindang 5-atliq polkining bashliqliri ayshemxanni qiyin-qistaqqa élip, teslim bolmisa uni öltüridighanliqi bilen tehdit salghan bolsimu, emma ayshemxan yenila tiz pükmey "Qolungdin kelgenni qilish" dep sözide ching turghan. 

Bu del sopaxun sowurof, abdukérim abbasof, qasimjan qembiri, asilxan töre, mirzigül nasirof qatarliqlar bashchiliqidiki milliy armiye qoshuni aqsu sépilini ikkinchi qétim qorshawgha alghan 1945-yili, 9-ayning 23-künliridin kéyinki ishlar idi. Gomindang komandir we eskerliri özlirining meghlup bolushidin ensirep hem qéchishqimu teyyarliq qilghach qattiq qarshiliq körsitiwatatti. Jaw xenchi ene shu ikkinchi qétimliq qorshaw bashlinish bilen teng lutfula mutellip qatarliq sherqiy türkistan uchqunlar ittipaqining ezalirini aqsu sépili ichide dehshetlik rewishte öltürüp, öch aldi. Démek, emdiki nöwet milliy armiyining ayal jengchisi ayshemxan'gha kelgen idi.

Qelbi Uyghur xelqige nisbeten milliy öchmenlik we sherqiy türkistan milliy armiyisige chish-tirniqighiche öchmenlik tuyghusi bilen tolghan jaw xenchi qatarliqlar l. Mutellip qatarliqlarni öltürüp bolup, ayshemxanni öltürüsh qararini chiqirip, uni oq bilen emes, belki qilich bilen chépip öltürüshni, uning üstige bu qizni öltürüsh wezipisini xitayning Uyghur yallanma eskerlirige tapshurushni qarar qilghan. 

Sherqiy türkistan milliy armiyisining ayal jengchisi ayshemxan düshmen'ge teslim bolmay, wetinini basqunchilardin azad qilish, xelqning azadliqi we hörlükini qolgha keltürüsh iradisi we qesimidin yanmay ölüm yolini tutqan bu waqitta, uning eksiche aqsuda xitay gomindang hakimiyiti üchün jasusluq qiliwatqan, gomindang qoshuni terepte turup jeng qiliwatqan gomindangning nurghun Uyghur eskerliri, jasus we yallanmiliri bar idi. Bu ikkisi roshen sélishturma idi.

Emeliyette aqsu sépili ichidiki gomindang 5-atliq polkining eskerlirining yérimige yéqini Uyghur bolup, bu qoshunning 3-rotisi pütünley Uyghurlardin teshkillen'gen, uning komandiri xong yadong isimlik jallatliqta dang chiqarghan komandir idi. Mana bu qoshun aqsuni azad qilip, arqidin qeshqerni we "Pütün sherqiy türkistani azad qilimiz" dep küresh qiliwatqan milliy armiyining aqsu sépilige qilghan hujumlirini chékindürgen we özlirining xitay komandirliri üchün aqsuni jan tikip qoghdighan idi. Amérikadiki Uyghur tarixchiliridin doktor qahar baratning qarishiche, aqsudiki gomindang qoshunidiki bu Uyghur eskerlerning milliy ang sewiyisining töwenliki hem ular ilida bashlan'ghan milliy azadliq inqilabning nishanini chüshenmigenliki, düshmenning tetür teshwiqatlirigha ishen'genliki üchün milliy armiye bilen urush qilghan idi. Ularda herbiy buyruqni ijra qilish burchila bolghan. Uyghurlardiki bu milliy angning omumyüzlük töwenliki eyni waqittiki roshen bir weziyet bolup, bundaq ademler shéng shisey dewridimu bar idi. Gomindang dewridimu boldi, kéyin kompartiye kelgendimu boldi. Eslide ular milliy armiyige aqsuning ichidin masliship xitay qoshunlirigha qarshi jeng qilghan bolsa aqsu shehirini asanla azad qilish mumkin idi. Lékin ehwal undaq bolmidi.

1945-Yili, 9-ayning axirqi künliri, sherqiy türkistan milliy armiyisining az sandiki qisimliri aqsu yéngisheher sépilini qorshap, künde dégüdek shiddetlik oq yaghdurghan we sépilgha shota qoyup hujum qilghan hem derwazigha oy qoyghan bolsimu, emma nahayiti égiz we puxta sépilni igileshke muweppeq bolalmighan idi. Mana shu künlerning biride ayshemxan osman isimlik bir Uyghur jallat esker teripidin öltürüsh meydanigha élip kélindi.

Toluq bet