Оқурмәнләргә йәтмигән «өмүр дастани» ниң 3-томидики учурлар (1)

Мухбиримиз үмидвар
2019-06-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сәйпидин әзизиниң «өмүр дастани» намлиқ биографик әслимиси.
Сәйпидин әзизиниң «өмүр дастани» намлиқ биографик әслимиси.
RFA/Qutlan

1945-1946-Йиллири арисида шәрқий түркистан җумһурийитиниң маарип министирлиқ вәзиписини атқурған, 1949-йили 10-айдин кейин хитай компартийисигә әза болуп, өмриниң ахирида хитай дөләт рәһбәрлири қатаридин орун алған тарихий шәхс сәйпидин әзизниң һаят мусаписи интайин мурәккәп вә әгри тоқай дәп қарилиду. У гәрчә әлихан төрә рәһбәрликидики мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитиниң министири вә кейин әхмәтҗан қасиминиң рәһбәрлики астидики мәдәнийәт-маарип саһәсидики бир әмәлдар болуп, хизмәт қилған болсиму, әмма у 1949-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң һазирғичә «сирлиқ қаза» дәп қариливатқан айропилан һадисисидә һаятидин айрилғандин кейин бейҗиңдики хитай компартийисиниң дөләт қуруш сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишип, хитай компартийисиниң рәһбәрликини вә униң «ортақ программиси» ни қобул қилидиғанлиқини җакарлиғаниди. Сәйпидин әзиз шу йили 10-айда биваситә мав зедоңниң тәстиқлиши билән хитай компартийисигә әза болған тунҗи уйғурға айланған һәмдә өмрини хитай компартийисиниң уйғур дияридики мәмурий рәһбири вә хитай дөләт рәһбәрлири қатаридин орун елиш билән өткүзүп, ахири бу дунядин хошлашқаниди. Хитай коммунист һөкүмити униң әйни вақитта мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитиниң министири болғанлиқиға қаримай, бәрибир униңға «җуңго компартийисиниң мунәввәр әзаси, садиқ коммунизм җәңчиси, партийә вә дөләтниң миллий хизмитидики мәшһур рәһбири» дәп баһа бәргән.

Әмма, 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби қатнашқучилири вә униң көплигән сәпдашлири униңға тамамән әксичә баһа беришкәниди. Бундақ сәлбий баһалар униң 1955-1962-йиллири арисида совет иттипақи оттура асия җумһурийәтлиригә кетип йәрләшкән сәпдашлири, миллий инқилаб қатнашқучилири, болупму зия сәмәди, асим бақи, йүсүпбәк мухлиси, һашир ваһиди, батур әршидиноф, сабит абдурахман вә башқа онлиған атақлиқ әрбабларниң қәләмлиридин кәң орун алғаниди. 

Сәйпидин әзизи өз һаятида көплигән әсәрләрдин башқа йәнә өз һаят мусаписини баян қилидиған үч томлуқ «өмүр дастани» намлиқ әсирини язған болуп, хитай һөкүмити бу әсәрниң икки томини тәстиқлап, рәсмий нәшр қилған. Бу китаблар 1990-йили бейҗиңдики милләтләр нәшрияти тәрипидин нәшр қилинип тарқитилған. Әмма, 2017-йилидин кейин уйғур диярида күчәйтип башланған «үч хил күчләргә зәрбә бериш», «әсәбийлик түгитиш» һәм кәң көләмдә лагерларға солап идийә вә меңә ююш һәрикәтлири җәрянида сәйпидин әзизниң мәзкур әслимисиниңму көплигән тәкшүрүлидиған вә чәклинидиған тарихий китаблар қатариға киргәнлики мәлум. Шиветсийәдики уйғур зиялийси, уйғур тарихи вә мәдәнийити мәсилилири тәтқиқатчиси абдушүкүр әпәндиниң ейтишичә, сәйпидин әзизниң «өмүр дастани» һөкүмәтниң тәстиқи билән рәсмий нәшр қилинған болушиға қаримай, қайтидин тәкшүрүп бир тәрәп қилинған тарихий әсәрләр қатаридин орун елип, кишиләрниң оқушидин мәһрум қалдурулған.

Сәйпидин әзизиниң «өмүр дастани» ниң биринчи томи униң өсмүрлүк вә яшлиқ дәври, биринчи қетимлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби, җүмлидин шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қурулушиға мунасивәтлик тарихий вәқәләр, шиң шисәй һөкүмранлиқи дәври вә башқа көплигән тарихий тәпсилатларға аит болса, 2-томида 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилаби, шәрқий түркистан җумһурийити, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң елип барған сиясий күрәшлири һәм әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазасиға аит тәпсилатлар вә башқа көп мәзмунлар орун алған.

Түркийәниң измир шәһиридики егә университетиниң профессори, доктор алимҗан инайәтниң ейтишичә, сәйпидин әзизниң әсири гәрчә әйни вақитта хитай һөкүмити тәрипидин бәлгиләнгән сиясий принсип, йәни «вәтәнниң бирликини һимайә қилиш» принсипи бойичә йезилған вә шу асаста тарихий шәхсләргә һәм вәқәләргә баһа берилгән болсиму, бирақ буниңда йәнә шу дәвр тарихи реаллиқлириға аит нурғун тәпсилатлар, шу вақиттики азадлиқ күрәшлири, ички-ташқи зиддийәтләр вә деталлар әкс әткән.

Профессор алимҗан инайәтниң қаришичә, сәйпидин әзиз қатарлиқларниң әсәрлири гәрчә хитай һөкүмити бәлгиләп бәргән принсип вә шараитта йезилсиму, лекин униңдики нурғун тарихи мәлуматлар шу дәврни чүшиниш вә билиштә муһим рол ойнайду. 

Лекин, сәйпидин әзиз 1980-1990-йилларда «өмүр дастани» ниң 3-томиниму йезип пүттүргән болсиму, бирақ мәзкур 3-том нәшр қилинмай қалдурулған, йәни сәйпидин әзиз бу әсириниң нәшрини көрәлмигән. Вәһаләнки мәзкур әсәр чәтәлләргә елип чиқип кетилип, дәвримизгә йетип кәлгән. Әсәрниң қисмитидин хәвәрдар абдушүкүр әпәндиниң қаришичә, «өмүр дастани» ниң 3-томиниң нәшр қилинмаслиқидики асасий сәвәб әсәрдики бир қисим учур-мәлуматларниң хитай һөкүмити үчүн назук болғанлиқидиндур.

«Өмүр дастани» ниң 3-томи униң 1949-йилидин 1980-йилларғичә болған арилиқтики һаят мусаписи вә шу вақитларда уйғур диярида йүз бәргән сиясий, миллий, иҗтимаий-иқтисадий вә башқа бир қатар әһваллар һәм күрәшләргә беғишланған. Болупму әсәрдики 1949-йили, 9-айда сәйпидин әзизниң бейҗиңға барғанда немә ишларни қилғанлиқи, уйғур диярида миллий аптономийини йолға қоюш мәсилисидики ихтилаплар, сәйпидин әзизниң хитай компартийиси даһийси мав зедоң билән биргә москвани зиярәт қилип, сталин билән учришиши вә әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң җәситиниң елип келиниши, 1949-1950-йиллири хитай компартийисиниң уйғур дияридики һәрбий-сиясий башлиқлиридин ваң җениниң елип барған бастурушлири, ваң енмав башчилиқида 1958-1959-йиллири елип берилған йәрлик милләтчиликкә зәрбә бериш мәсилиси вә башқа нуқтиларға аит бир қисим учурлар өзгичә вә муһимдур.

(Давами бар)

Толуқ бәт