Қазақистан уйғур мәтбуатиниң раваҗлиниш тарихидин (1)

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-05-25
Share
sabiq-sowet-ittipaqi-uyghur-ziyaliy.jpg Солдин оңға: қурбан тохтәмоф, муһәммәт зәйиди, ғоҗәхмәт сәдвақасоф, савут моллавудоф. 1970-Йиллири, алмата.
RFA/Oyghan

Тарихи мәлуматларға қариғанда, қазақистандики уйғур мәтбуатиниң тарихи өткән әсирниң башлирида йәттисуда йүз беришкә башлиған иҗтимаий, сиясий вә мәдәний өзгиришләр билән зич бағлиқ. Болупму, 19-әсирниң ахирлирида уйғур елидин оттура асияға келип, олтурақлишишқа башлиған уйғурлар һаятида дәсләпки мәтбуат сәһипилири 1910-йилларниң ахирлирида, йәни йәттисуда совет һакимийити орнитилғандин илгири пәйда болди. Оттура асия уйғур мәтбуатиниң мутәхәссиси, тарих пәнлириниң кандидат доктори мунир йерзинниң ейтишичә, йәттису уйғурлириниң әң тунҗи гезити "садаи таранчи" дәп аталған иди. Мәзкур гезит йәттисуда қурулған таранчи-туңган кеңишиниң орган гезити болған. Униң дәсләпки сани 1918-йилниң башлирида чиққан. Кейинки икки сани йәттисуда совет һакимийити орнитилғандин кейин нәшр қилинған болуп, униң баш муһәррирликигә зәриф бәшири бәлгиләнгән. З. Бәшири у чағларда һазирқи алмата вилайитиниң яркәнт шәһириниң хәлқ ақартиш бөлүминиң башлиқи вәзиписини атқурған иди. Өз вақтида у "садир қаңруқ" драмисини йезип чиққан һәм өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһиридики оттура асия дөләт университетида өзбек, уйғур тиллири вә әдәбияти пәнлиридин муәллимлик қилған. Йәттисуда совет һакимийити орнап, гезит сәһипилиридә коммунистик идийиләр тәрғиб қилинишқа башлиғандин кейин, гезитниң хәлқ арисида тарқилиши тохтап қалди. Уйғур-туңган комитети күчидин қалдурулғандин башлап мәзкур гезитниң нәшр қилинишиму үзүл-кесил тохтиған иди.

М. Йерзин пәқәт 1921-йили 1-июнда ташкәнттә "кәмбәғәлләр авази" гезитиниң биринчи саниниң йоруқ көргәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "‹кәмбәғәлләр авази' совет һакимийити орниғандин кейин чиққан гезит. У алтәшәһәр ишчи-деһқанлириниң қурултийи мунасивити билән у йәрдә бирла қетим чиққан. Иккинчи санидин башлап алматада чиқишқа башлиди. 1931-Йили бу гезит яркәнттә чиқишқа башлиди. Кейин у ‹колхозчилар авази' дәп чиққан. Омумән уйғур мәтбуатини һесабқа алған вақитта ‹коммунизм туғи' гезитиниң чиққан дәсләпки йиллирини 1921-йилдин һесаблашқа болиду дегән пикирләр бар."

У өз сөзидә қазақистан уйғур мәтбуатиниң тарихини 1918-йили йоруқ көргән "садаи таранчи" гезити билән бағлаштуруватқан пикирләрниңму көплүки, мушу пикирниң әқилгә мувапиқ икәнликини билдүрди.

М. Йерзинниң 1980-йили алматада нәшр қилинған "уйғур совет мәтбуатиниң тарихи" намлиқ илмий әсиридә көрситилишичә, "кәмбәғәлләр авази" гезитиниң биринчи сәһиписи "яшисун җуңғарийә-қәшқәрийә ишчи-кәмбиғәллириниң биринчи қурултийи!" дегән шоар билән башланған. Униңда йәттисуда совет һакимийитини орнитишқа актип қатнашқан абдулла розибақийефниң "қәшқәр-җуңғарийә ишчи-кәмбиғәллириниң биринчи қурултийи" намлиқ мақалиси башмақалә сүпитидә берилгән. "кәмбәғәлләр авази" гезити йәттисуда йүз бериватқан иҗтимаий, иқтисадий, мәдәнийәт өзгиришлирини йорутуштин ташқири, хәлқ арисида саватсизлиқни йоқитиш бойичә тәрғибат ишлирини актип елип барди. У 1926-йилдин 1930-йилғичә пүткүл иттипақ коммунистик партийисиниң дәсләптә йәттису, андин алмата областлиқ комитетиниң орган мәтбуати болди. Бу вақитларда униң омумий сани 2000дин ешип, униң баш муһәррири вәзиписини ибраһим бақийеф, абдурусул розиқулоф, бурһан қасимофлар атқурған иди.

М. Йерзинниң билдүрүшичә, гезит 1930-йили күздә яркәнт шәһиригә көчүрүлүп, 1932-йили феврал ейидин етибарән "колхозчилар авази" дәп чиқишқа башлиған. У һәптисигә икки қетимдин, бәзидә бир қетимдин нәшр қилинип турди.
М. Йерзин шундақла 1920-йилдин "қизил оқуғучи", 1922-йилдин "яш уйғур" журналлириниң нәшр қилинишқа башлиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "1935-йили алматада ‹қизил туғ' дегән гезит чиқишқа башлиди. Лекин у, бир нәччә йил чиққандин кейин тохтап қалди. Гезитләрни чиқиришқа иштирак қилғучи уйғур зиялийлири сиясий тәқибләргә учриди. 40-Йилларда бир нәччә районлуқ гезитләр чиқти. Уйғур районида ‹сталинчи', челәктә ‹әмгәк туғи' гезитлири чиқишқа башлиди. Улар уйғур хәлқиниң сиясий, иҗтимаий һаятиға, тарихиға бағлиқ мақалиләрни елан қилиштин йирақ болди."

Әдәбиятшунас рабик исмайилофниң ейтишичә, 1957-йили 1-марттин башлап шу вақиттики қазақистан пайтәхти алмата шәһиридә җумһурийәтлик "коммунизм туғи" гезитиниң чиқиши пәқәт қазақистанла әмәс, бәлки пүткүл оттура асияда яшаватқан уйғурлар һаятидики чоң мәдәний йеңилиқ болған иди. У қазақистанниң, болупму алмата шәһири вә алмата вилайитидә зич олтурақлашқан уйғурларниң өтмүш тарихи, мәдәнийити, турмуш-тирикчилики, дөләт вә партийә паалийити, игилик вә җәмийәтниң башқиму саһәлиридики йеңилиқларни йорутти. Униңда йәнә қирғизистан, өзбекистан вә түркмәнистанда яшаватқан уйғурларниң һаятиму бир қәдәр йорутулди.

Р. Исмайилоф гезит қурулғандин буян униңда уйғурларниң көрүнәрлик дөләт, игилик әрбаблириниң вә зиялийлириниң көпләп ишлигәнликини билдүрди.

Р. Исмайилоф "коммунизм туғи" гезитиниң, болупму уйғурларниң мәдәнийити, маарипи, сәнити, әдәбиятиға аит көплигән бай материялларни даимий елан қилип турғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: "әң әһмийәтлик тәрипи, совет-герман урушидин кейин бизниң йеңидин шәкиллинип келиватқан уйғур әдәбиятиға кәң орун берилди. Униңда һекайиләр, очерклар, шеирлар, һәтта повестлардин үзүндиләр бесилишқа башлиди."

Р. Исмайилоф шундақла уйғур шаир, язғучилири әсәрлириниң "қазақ әдәбияти", "казахстанская правда" қатарлиқ гезит сәһипилиридә, "простор", "жулдиз", "жалин" охшаш журналларда пат-пат елан қилинип турғанлиқини илгири сүрди. Униң көрситишичә, совет дәвридә уйғурлар зич олтурақлашқан панфилоф наһийисидә "йеңилиқ авази", уйғур наһийисидә "или вадиси", челәк наһийисидә "әмгәк туғи" гезитлири уйғур тилида нәшр қилинған. Буниңдин ташқири, өткән әсирниң 80-йиллириниң ахирлиридин тартип алматада "пәрваз", "арзу" журналлири, кейинрәк "йеңи заман", "ана мәктәп", "мәрипәт", "хуш кәйпият" охшаш көплигән гезитләр чиқишқа башлиған. Лекин уларниң көпчилики иқтисадий қийинчилиқлар сәвәбидин тохтап қалған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт