Қумулдин йеқинда тепилған қәдимки уйғур йезиқидики қолязмилар һәққидә

Қумул шәһириниң шималидики тәңритағ йезисиға қарашлиқ нернасу кәнтиниң тоңгуз җилғисидин йеқинда тепилған қәдимки уйғур йезиқидики қолязма парчиси (мәнбә: «чоғлан мунбири»)
Ихтияри мухбиримиз қутлан
2012-12-02
Share


Қәдимки уйғур йезиқи миладийә 8 - әсирдин 15 - әсиргичә болған узақ җәрянда уйғурлар вәтинини мәркәз қилған һалда орта асия даирисидә кәң қоллинилған йезиқтур. Бәзи мәнбәләрдин мәлум болушичә қәдимки уйғур йезиқиниң уйғур елиниң шәрқий районлирида һәмдә хеши каридори әтраплирида таки 17 - әсирләргичә ишлитилгәнлики мәлум. Бу йезиқни уйғурларниң қәдимки ата - бовилири соғди йезиқи асасида иҗат қилған болуп, идиқут уйғур ханлиқи билән гәнҗо уйғур ханлиқи тәвәсидә яшиғучи уйғурлар омумиййүзлүк ишләткән. Тарихта идиқут уйғурлири өзлириниң йүксәк қиммәткә игә болған әдәбий, мәдәний, диний, тиббий вә тарихий темилардики әсәрлирини бу йезиқ билән хатириләп қалдурған. Орта асия буддизим мәдәнийитиниң ярқин өрнәклиридин һесабланған «майтири симит», «алтун яруғ», «чистани илиг бәг», «ирқ битиг», «шүәнзаңниң тәрҗимиһали» шуниңдәк идиқут шеирлири қатарлиқ зор көләмдики язма ядикарлиқлар дәл мушу йезиқ арқилиқ дәвримизгичә йетип кәлгән. 19 - Әсирниң ахири вә 20 - әсирниң башлириға кәлгәндә росийә вә явропадики һәрқайси әлләрниң қедирип - тәкшүрүш өмәклири илгири - кейин болуп турпан, дунхуаң қатарлиқ җайлардин қәдимки уйғур йезиқидики зор көләмдики язма ядикарлиқларни йиғивалған. Һазир бу ядикарлиқларниң көп қисми явропадики һәрқайси дөләтләрниң музей вә кутупханилирида сақланмақта. Өткән әсирниң башлиридин тартип германйә түркологлири бу вәсиқиләрниң тилини тәтқиқ қилиш җәһәттә зор нәтиҗиләрни қолға кәлтүрди. Дуня илим саһәсидә уйғуршунаслиқ тәтқиқатиниң мәйданға келиши вә раваҗлинишиму әмәлийәттә қәдимки уйғур йезиқидики язма ядикарлиқларни тәтқиқ қилиштин башланған.

Әпсуски, йеқинқи бир әсир мабәйнидә түрлүк сәвәбләр түпәйлидин уйғур елидә қәдимки уйғур йезиқида йезилған язма ядикарлиқларни давамлиқ байқаш ишида көринәрлик нәтиҗә болмиди. 1959 - Йили қумулниң шималидики тағлиқ кәнт - төмүртидин қәдимки уйғур йезиқидики «майтири симит» намлиқ әсәрниң қолязма нусхиси тепилғандин башқа, бу йезиқта илим саһәсиниң диққитини чәккүдәк йеңи вәсиқиләр байқалмиди.

Йеқинда қумулниң тағлиқ йезилиридин қәдимки уйғур йезиқида йезилған язма вәсиқиләрниң тепилиши илим саһәсиниң күчлүк диққитини тартмақта. Бу хәлқара уйғуршунаслиқ тәтқиқати үчүнму хошаллинарлиқ йеңилиқ һесабланмақта.

«Чоғлан тори» ниң 21 - ноябирдики сәһипилиридә елан қилинған «қумулдин қәдимки уйғур йезиқидики қолязма тепилди!» намлиқ мақалә елан қилиниши билән илим саһәсидики бу йеңилиқниң хәвири дуняға аян болди. Мәлум болушичә, қәдимки уйғур йезиқидики мәзкур қолязма буниңдин бир қанчә йиллар илгири қумулниң шималидики тәңритағ тизмилириниң ичкирисигә җайлашқан нернасу кәнтиниң «тоңгуз җилғиси» дин байқалған. Бу қолязмини тапқучилар уни өйидә бирқанчә вақит сақлап, пулға яриғудәк болса сетип, өзлириниң қийин турмушини қамдаш хиялида болған. Кейинчә бу иштин хәвәр тапқан қумул шәһәрлик ярбулуң башланғуч мәктипиниң оқутқучиси бурһан муәллим қолязмини тапқучи йигитләргә тәрбийә хизмити ишләп, бу қиммәтлик мирасни қалаймиқан кишиләргә сетивәтмәсликкә қайил қилған һәмдә өзи сақлиған. 2012 - Йили бейҗиң милләтләр нәшриятиниң үрүмчидә турушлуқ иш башқармисиниң хизмәтчи хадими аблиз орхун һәмдә қумул вилайәтлик милләтләр тил - йезиқлири вә қәдимки әсәрлири ишханисиниң хадими муҗибулла қатарлиқ кишиләрниң тиришчанлиқи билән титилип кәткән бу қолязма рәтлинип рәсимгә елинған. Һазир бу қолязмини қулул шәһәрлик мәдәнийәт вә тәнтәрбийә идариси тапшуруп алған.

Мунасивәтлик тәтқиқатчиларниң бу қолязмини оқуп һөкүм қилишиға қариғанда, қәдәмки уйғур йезиқи билән йезилған бу вәсиқә миладийә 9 - әсирдә тухар тилидин қәдимки уйғур тилиға тәрҗимә қилинған «майтири симит» намлиқ буддизим мәзмунидики 28 пәрдилик сәһнә әсириниң һазирғичә тепилмайватқан қисми болуши мумкин икән.

Биз бу һәқтә ишәнчилик мәлуматларға еришиш үчүн мәзкур қолязминиң тепилиш җәряниға шаһит болған кишиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ. Мәзкур қолязмини тапқучиларниң бири болған муса исимлик йигитниң акиси бурһан муәллим бизгә бу һәқтики учуларни сөзләп бәрди.

Ундин башқа, биз йәнә бу қолязма һәққидә техиму ениқ учурға игә болуш үчүн қумул вилайәтлик милләтләр тил - йезиқлири вә қәдимки әсәрлири ишханисиға телефон қилип, мунасивәтлик хадимлар билән сөзләштуқ.

Йоқуриқи аваз улиништин тәпсилатини аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт