Uyghur shahzade qurichorning qebre téshigha yoshurun'ghan tarixiy sirlar (2)

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-05-14
Élxet
Pikir
Share
Print

Doktor ablet semet tunji bolup oqup chiqqan qurichor tékinning qebre téshidiki qedimki türk - runik yéziqi bilen yézilghan tékist we uning hazirqi yeshmisi

So'al: hörmetlik ablet semet, orxun Uyghur qaghanliqining shahzadisi qurichor tékinning qebre téshi heqqidiki söhbitimizni dawam qilsaq. Sizche shi’endin, yeni tang sulalisining paytexti bolghan chang'endin qedimki türk - runik yéziqi bilen yézilghan Uyghurche qebre téshining bayqilishi bir yéngiliqmu? bu xil yéziqtiki yadikarliqlarning orxun - yénisey wadisida bayqalghinigha 100 yillardin ashti. Sizning bilishingizche, yéqinqi yillardin buyan Uyghurlar ejdadliri yashighan tupraqlarda yene bu xil yéziqtiki yadikarliqlirimiz bayqaldimu?

Jawab: hazirghiche bolghan ehwalda tang sulalisining paytexti chang'endin orxun Uyghur qaghanliqi shahzadisining qebre téshining bayqilishi, bolupmu mezkur qebre téshigha oyulghan qedimki türk - runik yéziqidiki Uyghurche tékistning bolghanliqi kishini tolimu xoshal qilidighan bir ish. Hemmimizge melum, 1893 - yili qedimki türk - runik yéziqidiki menggü tashlarni oqushning siri échilghandin buyan top - toghra 120 yil waqit ötti. Del mushu waqitta mushundaq bir qebre tashning bayqalghanliqi bizge bu xildiki yadikarliqlirimizning herqandaq waqitta we herqandaq jayda tépilish mumkinchilikining barliqidin bisharet bermekte. Shuning üchün qedimki yazma yadikarliqlirimizning dawamliq bayqilidighanliqigha we bir qisim tarixiy sirlarning jawabining haman yéshilidighanliqigha ümidwar bolushimiz kérek. Yéqinqi yillardin buyan yurtimizning herqaysi jayliridin qedimki Uyghur yéziqidiki yadikarliqlar bilen bir waqitta yene qedimki türk - runik yéziqidiki yadikarliqlarmu bayqalmaqta. Mesilen, yéqinda pétir zémi ependi jimisar etrapidin tépilghan türk - runik yéziqidiki bir tash pütükni oqup chiqti. Undin bashqa yene qizil ming öylirining tam resimliri arisidin qedimki Uyghur yéziqi bilen qedimki türk - runik yéziqida yézilghan xetlermu bayqaldi. Bu hal qedimki yadikarliqlirimizning ejdadlirimizning ayaq izliri bésilghanliki rayonlardin dawamliq tépilish mumkinchilikini ilgiri sürmekte.Bining haman y waqitta we herqan waqitta yene qedimki tqedimki Uyghur yim tarixy sirlarning jawabining haman y waqitta we herqan

So'al: Uyghur qaghanliqining shahzadisi qurichor tékinning ikki xil yéziqtiki qebre téshining bayqalghanliqi meyli tarixshunasliq yaki bügünki ilim nuqtisidin bolsun, keng jama'etchilikke némilerdin uchur - bisharet béridu dep oylaysiz?

Jawab: bügünki künde tang sulalisining paytexti bolghan chang'en shehirining xarabisidin qedimki türk - runik yéziqida xet yézilghan Uyghur shahzadisi qurichorning qebre teshining bayqilishi héch oylimighan yerdin orxun Uyghur qaghanliqi tarixigha da'ir ilgiri qélipliship qalghan bir qisim közqarashlar üstide qayta oylinishimiz lazimliqidin dalalet bermekte.

So'al: hörmetlik ablet, siz hazirgha qeder qurichor tékinning qebre téshidiki qedimki türk - runik yéziqi bilen yézilghan Uyghurche tékistni tunji bolup oqughan kishi bolup qaldingiz. Emdi mezkur qebre téshidiki xitayche tékistnimu oqup kördingizmu? eger oqup körgen bolsingiz uning mezmunini Uyghur tiligha terjime qilip radi'o anglighuchilirimizgha teqdim qilghan bolsingiz?

Jawab: qurichor tékinning qebre téshidiki xenzuche tékistni oqup chiqtim. Uni hazirqi zaman Uyghur tili bilen sherhiligende mundaq bolidu: "Bu Uyghur shahzade, yeni ong qol muhapizetchi yaki qoghdighuchi général qurichor tékinning qebre téshi tezkiresidur. Birinchi bölüm kirish qismidur, xetni oyghuchi (ish béjirgüchi) katibat bölümining en'ge alghuchisi, yeni qizil renglik béliq xaltisi asqan féyshudur. Uyghur qurichor tékin qaghan ewladliridindur.( ……). Dölitimiz asiy emeldar enlushen, yeni roshenning topilingini tinjitti. Shahzadining atisi chabish tékin atliq qisimlarni yéteklep, ong we sol tereptiki jeng meydanlirida büyük xizmetlerni körsetken idi (……..) We nahayiti yaxshi körüshke hemde hörmetke sazawer bolghan idi. Uning dölitining shahzadisi ötken yili 5 - ayda kelgen idi. Chet'ellik qisimlarning serkerdiliri ichide, yeni chet'ellik générallar ichide nahayiti shereplik utuqlargha muyesser bolghan idi. Zhén'gwen (………) yili, yeni miladiye 795 - yili 5 - ayning 20 - küni késellik sewebidin alemdin ötti. Bu waqitta u emdila 20 yashta idi. Bu yili 6 - ayning 7 - küni chang'enning jangdu dégen yérige depne qilindi. Öz akisi aprinchor tékin hemde qebile tewelikidiki bashqa kattilar qattiq qayghu ichide mezkur depne murasimigha qatnashti. Miyitni uzatqanda nurghun zibu - zinnetler (………) mu bar idi. Xan yarliqigha asasen, matem murasimining hemme qa'ide - yosunliri we pa'aliyetliri toluqi bilen bija keltürüldi. Ömri nahayiti qisqa boldi, alemdin ketti. Shu wejidin mezkur qebre téshi tezkirisi tiklendi. Ah, chet'ellerning shahzadisi idi! qeyser, jesur we qehriman biri idi! tughulush dégen bashlinish dégenlik emesmu? ölüm dégen axirlishish dégenlik emesmu!? ah, tengri (roh) ejebmu perqliq mu'amile qildi! …". Bu méning hazirche terjime qilghanlirim. Kéyinche dawamliq bu heqte tetqiqat élip barmaqchimen.

So'al: bu yerde mundaq bir so'al tughuliwatidu. Uyghur qaghanliqining shahzadisi qurichor tékinning emdila 20 yashqa kirgen newqiran mezgilide tang sulalisi paytexti chang'ende tuyuqsizla qaza qilishi tasadipiyliqmu yaki uninggha qandaqtur bir sir yoshurun'ghan dep qaramsiz?

Jawab: méning qebre téshidiki xenzuche we qedimki türk - runik yéziqidiki tékistlerni oqup igiligen uchurlirimdin qarighanda, bu tasadipiy yüz bergen ölüm weqesi emes, belki bir yoshurun süyqestke munasiwetlik ishtek körinidu. Elwette bu hökümni téximu köp delil - ispatlar bilen otturigha chiqirishqa toghra kélidu. Uning üstige, shu dewrde orxun Uyghur qaghanliqi bilen tang sulalisi otturisidiki murekkep siyasiy munasiwetmu bizning bu perezni tesewwur qilishimizgha boshluq béridu.

So'al: qebre tashtiki uchurlardin melum bolushiche, qurichor tékin miladiye 795 - yili 5 - ayning otturilirida chang'ende tuyuqsizla qaza qilghandin kéyin miyit qa'ide boyiche Uyghur qaghanliqigha qayturulmighan. Aridin 17 kün ötkende, yeni shu yili 6 - ayning 7 - küni chang'endiki tang sulalisi xanliq qebristanliqigha depne qilin'ghan. Buni qandaq chüshinish mumkin?

Bumu mezkur qebre téshigha yoshurun'ghan sirlarning biridur. Sizgimu melum, emdila 20 yashning qarisini alghan qurichor tékin chang'ende tuyuqsizla qaza qilghandin kéyin miyit orxun wadisigha qayturulmighan. Aridin 17 kün ötkende, yeni orxun qaghanliqidin aprinchor tékin bashchiliqida bir ömek chang'enge yétip kelgende nahayiti heywetlik depne murasimi ötküzülüp yerlikke qoyulghan. Tash pütükning xenzuchisidiki bayanlarning tepsiliy bolushi we ölgüchige bolghan medhiyilerning tolimu uzun bolushi, Uyghurchisining qisqa hem héssiyatning sus bolushi bizge bu jehette bir so'al belgisi tashlaydu. Belkim tang sulalisi sün'iy rewishte keltürüp chiqarghan bu süyqestning ashkara bolup qélishining aldini élish üchün türlük bahane - sewebler bilen Uyghur shahzadisining miyitini orxun wadisigha qayturmighan bolushi mumkin. Buni yenimu ilgiriligen halda bashqa menbeler bilen delilleshke toghra kélidu.

So'al: axiriqi bir so'al, qurichor tékinning qebre téshining bayqilishi Uyghur tarixi tetqiqati üchünla emes, belki yene bügünki ré'allliqimiz üchün qandaq ehmiyetke ige dep qaraysiz?

Jawab: Uyghur til yéziqi bügünki künde Uyghur aptonom rayonidiki hökümet organliri, ma'arip orunliri we bashqa sahelerde keng qollinilishtin qalghan hemde jiddiy xirisqa duch kéliwatqan bir shara'itta tang sulalisining paytexti chang'endin Uyghurche we xenzuche parallél qilip xetler oyulghan bir qebre téshining tépilishi bizge mundaq bir heqiqetni hés qildurmaqta: qedimki ejdadlirimiz öz tupriqida öz til - yéziqini her waqit qollinish bilen bir waqitta, bashqilarning térritoriyisige barghan we waqitliq yashighan mezgilliridimu öz til yéziqini bashqilarning til - yéziqi bilen barawer ishlitish hoquqini qolgha keltürgen. Bu bügünki ré'alliqimiz üchün tolimu yaxshi bir örnek bolidu dep oylaymen.

Toluq bet