Robért shawning "Qeshqer we yerkend di'alékti" namliq esiri enqerede türkche neshir qilindi

Muxbirimiz erkin tarim
2015-06-21
Élxet
Pikir
Share
Print


En'gliyilik türkolog we ékispeditsiyechi robért barkkléy shawning "Qeshqer we yerkend di'alékti" namliq esiri türkchige terjime qilinip, türkiye jumhuriyeti til tetqiqat idarisi teripidin neshir qilindi.

Mezkur eser 1880 - yili yézilghan bolup, Uyghur tili toghrisida yézilghan lughet déyishkimu bolidu. Emma bu kitabning qimmitining yuqiri bolushi uning Uyghur tili toghrisida yézilghan lughet bolushila emes, belki eserde tarix, tilshunasliq we Uyghurche söz - atalghularning étimologiyesi toghrisidiki melumatlarning köplikidindur. Elwette lughetni tüzüsh jehette bezi noqsanlar bolsimu bu eserning ilmiy qimmitige selbiy tesir körsitidighan derijide emeslikini éytqili bolidu.

Robért barkkléy shawning "Qeshqer we yerkend di'alékti" namliq esirini türk tilshunas fikret yildirim ependi türkchige terjime qilghan. U, kitabning türkche neshrining kirish söz qismigha lughetni terjime qilish jeryani toghrisida melumat bérip mundaq dep yazidu:

Bu kitabta asasen lughettiki Uyghurche sözlerning in'gilizche menisini estayidilliq bilen türkchige terjime qilduq. Bezi yerlerde Uyghurche bir sözning ikki yérim betlik izahatini, shawning in'gilizche murekkep jümlilirini türkchige terjime qilish asan'gha toxtimidi. Lughet terjime qilishning eng muhim alahidilikliri chüshinishlik, addiy we rawan bolushi bolghachqa terjimide mumkin bolghiniche shawning lughitining orginal nusxisigha sadiq bolushqa tirishtuq.

Ikkinchi jehettin lughettiki söz - atalghularni sélishturma sheklide bérishke tirishtuq. Robert barkkléy shaw "Qeshqer we yerkend di'alékti" namliq eserni yazghili yüz yildin köprek waqit bolghan bolghachqa, lughettiki söz - atalghular bilen bügünki Uyghur tilidiki söz - atalghular arisida fonétika jehettin oxshimasliqlar peyda bolghan. Hetta bezi sözler istimaldin chüshüp qalghan. Buni körsitip bérish üchün shawning lughitidiki sözler bilen hazirqi zaman Uyghur tilining izahliq lughitidiki sözlerni sélishturup chiqtuq.

Kitabni türkchige terjime qilghan fikret yildirim ependi kitabning kirish söz qismida, lughette bérilgen söz - atalghularning qaysi tildin kirgenliki, yeni étimologiyesi toghrisidimu melumat bérilgenlikini yazghan.

Shaw lughitida Uyghurche sözlerning aldi bilen erebche yézilishini, kéyin latin yéziqi transikiripsiyesini bergen. Türkche terjimiside bolsa türk oqurmenlerning paydilinishi üchün kona yéziqning ornigha türk élipbesi bilen tiransikiripsiyesi bérilgen.

Shaw 1879 - yili wapat bolghandin kéyin élan qilin'ghan, shaw toghrisidiki bir parche maqalide mundaq yézilghan:

Robért shaw 1839 - yili dunyagha kelgen bolup, deslepte fransiye, gérmaniye we italiye qatarliq döletlerde oquydu. Bu mezgillerde yawrupa tillirining köpini yaxshi öginip, tilshunas bolushning asasini ornatqan bolidu. Shaw 1859 - yili chay yétishtürüsh téxnika xadimi süpiti bilen hindistan'gha kelgen. Bu jeryanda tetqiqat sayahetlirige qatnashqan shawning, qeshqer we yerkent toghrisida toplighan matériyallirining yerkent we qeshqer xeritisini sizishqa qoshqan töhpisi üchün en'giliye jughrapiyechiler jemiyiti teripidin mukapatlan'ghan.

Shaw 1871 - yili yazghan "A wisit to high tartary, yarkend and kashgar" namliq kitabida qeshqer sayahiti toghrisida melumat bergen. Shaw fars tilini yaxshi bilgechke qeshqer we yekendiki rehberler bilen sözlishishte qiynalmighanliqini, shunga bu yerlerdiki xizmetlirining bekla ongushluq bolghanliqini yazghan.

Shaw yerkende turghan waqitlirida tilshunasliq jehette köp tejribilerni qolgha keltürgen. Shaw yazghan qeshqer we yerken di'alékti lughitining birinchi qismidiki tilshunasliq heqqidiki melumat tilshunaslarning qattiq qiziqishini qozghaydu.

Türkchige terjime qilin'ghan kitabning kirish söz qismidiki melumatlargha asaslan'ghanda, shaw u yillarda hazirqi zaman Uyghur tili toghrisida tetqiqat élip béripla qalmastin waxan we sériqqul wadiliride ishlitilgen, burun héchkim bilmeydighan gatchux tili toghrisidimu tetqiqat élip barghan.

Robert barkkley shaw, "Qeshqer we yerkend diyalékti" namliq kitabining bash qismida hazirqi zaman Uyghur tili grammatikisi toghrisida tepsili melumat bergen. 19 - Esirning axirqi yillirida hazirqi zaman Uyghur tilining tunji grammatkisini yazghan shaw, Uyghur tilining hind - yawrupa tilliri bilen bolghan perqini, nuqtiliq halda türkiy tillarning yawrupa tilliridin üstün ikenlikini otturigha qoyghan. Türkiy tillarning qoshumchiliq til ikenlikini, sözning yiltizigha qoshumchilarni qoshush arqiliq yéngi sözlerni yasash qabiliyitining yuqiri ikenlikini yazidu. U, kitabida Uyghur tiligha bolghan söygüsining qanchilik yuquri ikenlikini ipadilep mundaq dep yazghan:

"Erebche bilim, farsche shéker, hindiche tuz, Uyghur tili bolsa sen'ettur".

Shaw kitabida sélishturma tilshunasliq métodini ishlitip, Uyghurche bilen osmanli türkchisini qarshilashturup, qoshumchilardiki tawush özgirishlirini otturigha qoyghan.

Robert barkkley shawning tüzgen "Qeshqer we yerkend di'alékti" namliq in'gilizche kitabni türkiye til tetqiqat idarisi neshriyati neshir qilghan bolup, hazir kitabxanlarda sétilishqa bashlidi. Kitab 453 bettin terkip tapqan bolup, Uyghur tili tetqiqati üchün intayin zor qimmetke ige.

Toluq bet