Uyghurlarmu kommunizmning qurbanliri

Muxbirimiz ümidwar
2017-11-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Malik sadirof almatada Uyghur ziyaliliri bilen bille, 2012 - yili
Malik sadirof almatada Uyghur ziyaliliri bilen bille, 2012 - yili
RFA/Oyghan

Bu yil, yeni 2017-yili, 7-noyabir küni 1917-yilidiki rusiye öktebir inqilabining 100 yilliqi toshqan xatire küni, bu küni, yeni kona rus kaléndari boyiche 10-ayning 25-küni lénin bashchiliqidiki bolshéwikler, yeni kommunistlar pétérburgda qozghilang kötürüp, shu yili 2-ayda char padishahni aghdurush bedilige kérinskiy qatarliqlar teripidin qurulghan rusiye waqitliq hökümitini, yeni rusiye jumhuriyitini aghdurup, öz hökümitini qurghan. Lénin bashchiliqidiki bolshéwikler, yeni, kommunistik partiye rehberlikidiki sowét hakimiyiti 1917-1921-yilliri arisidiki ichki urush jeryanida özige qarshi pütün rusiye miqyasidiki qarshiliqlarni basturup, 1922-yili, sowét ittipaqini qurdi we taki 1991-yilining axirighiche mewjut bolup turdi.

Bu yil 7-noyabir küni öktebir inqilabining 100 yilliqi munasiwiti bilen xelq'ara metbu'atlarda türlük maqaliler élan qilinip, öktebir inqilabining netijiside dunyagha kelgen kommunizm herikiti sho'aridiki kommunizmning insaniyetke keltürgen apetliri yene bir qétim mu'eyyenleshtürüldi. Amérika hökümiti 7-noyabir künini "Kommunizm qurbanlirining döletlik xatire küni" qilip békitkenlikini élan qilghan bolup, aqsarayning tor bétide élan qilin'ghan bu heqtiki bayanatta, mezkur xatire künning sabiq sowét ittipaqini wujudqa chiqarghan öktebir inqilabining insaniyetke élip kelgen ziyanlirining 100 yilliqini eslesh munasiwiti bilen békitilgenliki eskertildi.

Amérikada chiqidighan "Wal-strét zhurnili" da 6-noyabir küni élan qilin'ghan siyasetshunas dawid sattérning "Kommunizmning 100 yilliqi we 100 milyon ademning ölümi" mawzuluq maqalisige tayan'ghanda, 1917-yili, 7-noyabir küni, yeni kona rus kaléndari boyiche 10-ayning 25-küni pétérburgda yüz bergen "Öktebir inqilabi" dep atalghan siyasiy özgirish bolshéwiklarning hakimiyitini barliqqa keltürüsh bilen dunya ikki siyasiy lagérgha, yeni kommunizm we kapitalizm lagérigha ayrilish sehipisi échildi. Lénin bashchiliqidiki kommunistlar hakimiyetni igilesh bilen teng kommunizm idiyisini dunyagha tarqatti we öz ichide hakimiyetni mustehkemlesh jeryanida sowét hakimiyitining chéka namliq mexpiy saqchi küchliri teripidin puqralargha qarita ziyankeshlik qilish, öltürüsh élip bardi. Aptor maqaliside sowét ittipaqida, ene shu türlük teqiblesh siyasetliri tüpeylidin 20 milyondin artuq ademning ölgenliki, buninggha yene urushlar, acharchiliq, késellik qatarliq bolshewiklar keltürüp chiqarghan aqiwetlerde ölgenlerni qoshsa bu sanning téximu köp bolidighanliqini qeyt qilidu.

Dawid sattérning maqaliside éytilishiche, sowét ittipaqida 1918-1922-yilliridiki qizil térror mezgilide 200 mingdin artuq adem öltürülgen. Ichki urush, 1928-1933-yilliridiki bay-kulaklargha zerbe bérish we acharchiliqta qatarliqlarda 11 milyondin artuq adem hayatidin ayrilghan, 1937-1938-yilliridiki chong tazilashta 700 ming adem öltürülgen bolsa, 1929-1953-yilliri, bir milyon 600 ming adem mejburiy köchürüshte ölgen we 2 milyon700 ming adem gulag, yeni emgek bilen özgertish lagérlirida hayatidin ayrilghan.

Tarixi melumatlargha tayan'ghanda, öktebir özgirishidin kéyin pütün ottura asiya rayonidimu bolshéwikler bilen uninggha qarshi küchler arisida hakimiyet talishish yüzbergen bolup, 1917-yilining axirida tashkent, wérnéy, yeni almuta qatarliq sheherlerdimu bolshéwikler isyan kötürgen 1918-yilining bashlirida ular hakimiyetni igilesh bilen bir waqitta tashkentte bolshéwiklarning türkistan sowét aptonom jumhuriyiti qurulghan shuning bilen bir waqitta yene ottura asiyada musteqilliq heriketlirimu ewji alghan.

Rusiyediki bu xil özgirishler rusiye impériyesi hökümranliqi astidiki yettisu we ottura asiyadiki Uyghurlar hayatighimu özgirishlerni élip kelgen bolup, Uyghurlar ene shu kommunistlar basturushigha biwasite uchrighan xelqlerning birige aylan'ghan idi.

1991-Yili sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin, kommunistlarning qilmishlirini pash qilish jeryanida 1918-yili, 5-ayda yettisu wadisidiki Uyghurlarning qizil armiye teripidin ammiwi qirghin qilish weqesi ashkarilinip, ilgiri-kéyin, qazaqistan Uyghur tarixchiliri we yazghuchiliridin malik sadirof, xemit hemrayéf, ablet kamalof, ismayiljan iminof qatarliqlar "Atu paji'esi" dep atalghan qizil armiyining Uyghurlarni qirghin qilish weqesi heqqide mexsus maqale we kitablarni élan qildi.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchiliridin biri, "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi" mawzuluq kitabning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, 1918-yili, 3-ayda almuta hakimiyiti bolshéwiklarning qoligha ötkende bir qisim Uyghurlar qizillargha qarshi kazak rusliri bilen birliship isyan'gha qatnashqanliqi üchün sowét hökümiti tashkenttin qizil armiye qoshunlirini ewetip, basturghan, ene shu jeryanda qizil armiye almutadin taki yarkentkiche bolghan yézilarda Uyghurlarni qirghin qilghan.

Uning éytishiche, ene shu qirghinchiliq, ichki urush, 1928-1933-yilliridiki kommnunilashturush, bay-kulaklargha zerbe bérish we acharchiliq tüpeylidin qazaqistan we bashqa rayonlardin zor sandiki ahale Uyghur diyarigha hem bashqa rayonlargha qéchishqa, ammiwi köchüshke mejbur bolghan idi.

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalof özining bu heqte yazghan maqaliside 20 mingdin 25 mingghiche Uyghur öltürülgenlikini, netijide Uyghurlarning bu jayda biraqla azlap ketkenlikini qeyt qilidu.
Bu yil 5-ayda ene shu qizil armiyining Uyghurlar üstidin qirghinchiliq élip barghanliqining 99 yilliqi we kéler yili 100 yil bolidighanliqini eskertken qazaqistandiki péshqedem Uyghur ziyaliysi, tarixchi we edebiyatshunas proféssor rabik ismayilofning qeyt qilishiche, "Atu qirghinchiliqida 14 yashtin yuqiri erlerning köpi öltürülgen bolup, buningda biwasite eyni waqittiki moskwadiki sowét hakimiyitining buyruqi sewebkar idi. Bu qirghinchiliqtin köpligen Uyghurlar ammiwi türde iligha qéchip kétishke mejbur bolghan. Uning éytishiche, lékin sowét hökümiti bu qirghinchiliqni pütünley yoshurup, aqlargha artip qoyghan idi.

Lékin, proféssor rabik ismayilofning éytishiche, sowét hakimiyiti özini mustehkemligendin kéyin ottura asiya rayonidiki xelqlerning ma'arip, medeniyet jehette rawajlinishi we ularning ilgiri-kéyin öz milliy jumhuriyetlirini qurushini emelge ashurghan bolsimu, emma oxshashla 1928-1933-yilliri kopératsiyeleshtürüsh we 1937-1938-yilliri qattiq teqiblesh hem tazilash siyasiti yürgüzüp, milyonlighan kishilerning ölüshi hem xaniweyranchiliqini keltürüp chiqardi. Uyghurlar téximu qattiq zerbige uchrap, ularning yétishken ziyaliyliri, yazghuchi edibliri tazilandi. Ularning arisida mömin hemrayéf, turdi hesen, nur israyilof, abdulhey muhemmedi we bashqa siyasiy erbablarmu bar idi.

Amérika siyasetshunasi dawid sattérning "Wal-strét zhurnili" da élan qilghan kommunizmning apetlirige a'it maqaliside ilgiri sürülüshiche, sowét rusiyesi we kéyinki sowét ittipaqini öz ichige alghan halda ilgiri-kéyin kommunizm herikiti bolghan we hakimiyet berpa qilin'ghan sherqiy yawropa, xitay, kuba, shimali koréye, wiyétnam, kambodzha qatarliq döletlerde ene shundaq ichki urush we bashqa türlük teripleshler tüpeylidin 100 milyondin artuq adem hayatidin ayrilghan idi.

Uyghur ziyaliysi proféssor rabik ismayilofning qarishichimu, Uyghurlar sowét hakimiyitining, yeni kommunizmning eng éghiz ziyinigha uchrighan xelqlerning birige aylan'ghan idi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet