Sakamotoning "Qurulalmighan türkistan döliti" mawzuluq esiri heqqide

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri teyyarlidi
2013-05-19
Élxet
Pikir
Share
Print

Yaponiyide tonulghan ataghliq türkiy milletler tetqiqatchisi,key'o uniwérsitétining proféssori sakamoto,islam tarixi,türkiy milletler tetqiqatida belgilik tetqiqat netijilirige érishken, yapon tetqiqatchiliridin biri.Uning wekil xaraktérlik eserliridin "Paris gélimining yoli" , "Islam we ibadet" "Türkiy milletler tarixiy" qatarliq kitabliri bar.

Sakamotoning eserlirining yaponiyidiki tesiri heqqide toxtalghan arika xanim bu heqte mundaq dédi:

"Kéy'o uniwérsitétining proféssor sakamotoning islam we türkiy milletler heqqide yazghan maqale, eserliri yaponiyide küchlük tesirge ige, u bu sahede közge körün'gen iqtidarliq tetqiqatchilardin biri".

Türkiy milletler tarixiy tetqiqatida izdinish lip bériwatqan aki xanim mezkur maqale heqqide özining qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:

"Tetqiqatchi sakamotoning bu maqalisidin türkiy milletlerning eyni waqittiki islam diniy bilen bolghan siyasiy tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige dep oylaymen".

Tetqiqatchi sakamoto "Qurulalmighan türkistan döliti" namliq maqaliside ottura asiyadiki türkiy milletlerning ortaq arzusi bolghan türkistan dölitini qurush idiyisini töwendikidek témilar arqiliq bayan qilghan.

Aptor "Rusiye impériyisi bésiwélishtin ilgiriki ottura asiya" dégen témisida, ottura asiyadiki türkiy milletler toghrisida mundaq bayan qilghan:

Ottura asiyadiki türkiy milletler charwichi, atliq milletler idi. Ular, mongghuliye égizlikidin yipek yoli arqiliq anatoliyighiche köchüp barghan.Hazirqi,qazaq,özbék,tatar,

Türkmen,azari,Uyghur qatarliqlar eslide türk millitidur. Ulargha bu xildiki namlar millet süpitide yéqinqi zamandila bérilgen.19 - Esirde türk dunyasi yawropa,rusiyening hujumigha uchrap,bésiwélin'ghan. Siyasiy, iqtisad jehette rusiye,yawropagha qarshi küreshlerni élip barghan.Ular tilini,siyasitini,iqtisadini birlikke keltürüshke tirishqan.

Aptor ottura asiyadiki tarixta qurulghan xandanliqlar heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:

Rusiye impérisiyisi ottura asiyani bésiwélishtin ilgiri, bu rayonda üch xandanliq höküm sürgen.Bu xandanliqlardin qoqen xandanliqi sir deryasini,tengritan'ghlirining shimalini we balqash kölining etrapini öz ichige alghan xandanliq idi. Buxara xandanliqi bolsa,zerepshan, amu deryalirining yuqiri, ottura éqimidiki bostanliqlarni öz ichige alghan idi. Uningdin bashqa xorasan rayoni we amu deryasining töwen éqimidiki yerlerni asas qilghan xiwe xandanliqimu bar idi. Rusiye impériyisi bu xandanliqlarni 1860 - yillining, otturlirida öz hamiliqigha qoshuwalghan.1865 - Yili tashkentni,1867 - yili,almatani,1868 - yili buxarani we 1873 - yili xiwe xani bésiwalghan.1876 - Yilighiche perghane wadisidiki qoqen xandanliqi saqlinip qalghan bolsimu,rusiye impériyisining arqa - arqidin qilghan herbiy hujumigha berdashliq bérelmigen qoqen xandanliqi eng axiri 1881 - yili bésiwélindi. Buning bilen ottura asiyani rusiye impériyisi pütünley öz kontoruluqigha aldi.Ottura asiyani rusiye impériyisi bésiwélishtin ilgirila,rusiye impériyisi teripidin qirim,wolga tatarlirining tupraqlirimu rusiye impériyisi teripidin alliqachan mustemlike qilin'ghan idi.

Aptor rusiye impériyisining astidiki tatar jem'iyitide élip bérilghan ma'arip inqilabiy herikiti toghrisida toxtilip,bu heqte mundaq bayan qilghan:

Tatarlar jem'iyitide bir mezgil ölümalar ölümge buyruldi.Medirisler taqaldi,islamiy kitablar köydürülüp,rusiye impériyisi,yawropa medeniyitining tesirige uchridi.Buning bilen tatar jem'iyitide öz kimlikini tonush éngi qozghaldi.Tatarlardin moskwa herbiy mektipini püttürüp,fransiyide oqughan,osmanli impériyisidinmu telim alghan, gaspirali chet'eldiki oqush hayatini tamamlap,qirimdiki baghcha saray shehirige sheher bashliqi boldi.Gaspiralining til,ma'aripta özgertish élip bérish herikiti jeryanida shekillen'gen jeddizim herikiti ottura asiyada küchlük tesir qozghidi.Buning bilen ottura asiyadiki türkiy milletlerde öz kimlikini qaytidin tonush bashlinip,türkiyidiki bosporus qanilidiki qéyiqchidin sherqiy türkistanning qeshqerdiki tögichigiche ortaq qollinidighan til yeni türkiy milletler ortaq til - yéziqni qollinishni teshebbus qilish herikiti bashlandi.Buninggha yandash halda 1880 - yilidin bashlap ottura asiyada ewj alghan pantürkizim herikiti asasida barliq türkiy milletler ortaq nam astida rusiye impériyisi ichide uyushish herikiti élip bérildi.

Aptor maqalisidiki "Qoqen'ge toplan'ghan türkistanliqlar" dégen témisida ottura asiyadiki türkiy milletlerning türkistan dölitini élan qilghanliqi heqqide toxtilip,eyni waqitta qoqende qurulghan bu hakimiyet heqqide mundaq melumat bergen:

1917 - Yili 11 - ayning 26 - küni perghane wadisiki türkistanliqlar qoqen'ge toplinip,bu yerde türkistan hakimiyitining qurulghanliqini élan qildi.Bu hakimiyetni qurghuchilar jedidizim herikitining bashlamchi inqilabchiliri,ilghar ziyalilar,ilghar pikirlik sodiger - baylar,ölüma -

Sopilarlardin teshkil tapqan idi.Hetta bu hökümet qatlimida ottura asiyadikit türkiy milletler bilen uzaq tarixtin béri birge yashap kelgen paris tilliq tajiklarmu bar idi.Öktebir inqilabidin kéyin sowét ittipaqi yeni bolshéwiklar tashkente hökümet qurghan idi.Türkistanliqlar bu qurulghan hökümetke ishenmidi. Chünki türkistanliqlar öktebir inqilabini ruslarni asas qilghan,rus millitining inqilabiy dep tonuytti. Shunga türkistanliqlar ruslar tashkentte qurghan bu hakimiyetke yiraq bolghan qoqende öz hakimiyitini qurdi.Buning bilen ottura asiyada sowét hökümitini asas qilghan hökümet bilen türkistanliqlarning hökümitidin ibaret ikki hökümet quruldi.Sowét hökümiti nahayiti wehshi idi.Ular türkistan hökümitini sotsiyalizmgha qarshi hökümet,ular sowétke qarshi qozghilang élip baridu dep oylayti.1918 - Yili 2 - ayning 2 - küni tashkenttiki sowét hökümiti qizil armiyidiki ermen millitidin teshkillen'gen herbiy qoshunni ishqa sélip,qoqendiki türkistan dölitini bésiwaldi.Ottura asiyadiki türkiy milletlerning yeni türkistanliqlarning öz arzuliri bilen qurulghan bu türkistan döliti üch ayda munqerz qilindi.

Toluq bet