Қәдимки уйғур мәдәнийитиниң варислири - сериқ уйғурлар (1)

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013-05-19
Share
seriq-uyghur-yashliri-305.png Сунән сериқ уйғур аптоном наһийәсидики йеза яшлири, 2005-йил 7-ай (қутлан фотоси)
RFA/Qutlan

Уйғур аптоном райониға қошна болған гәнсу өлкисиниң ғәрбий - шималий қисмидики чилйән тағлирида қәдимки уйғурлар билән биваситә бағланған бир хәлқ һелиһәм яшимақта.

Гәрчә улар 1953 - йили хитай һөкүмити тәрипидин уйғурлардин пәрқлиқ болған айрим милләт дәп қаралған һәмдә хитайчә «йүгу миллити» дәп нам берилгән болсиму, лекин улар өзлирини «йоғур» яки «сари уйғур» дәп атайду. Улар йәнә өзлири яшаватқан райондики һәйвәтлик чилйән тағлирини қәдимки һон вә уйғурларға охшашла «тәңри тағлири» нами билән атайду.

1980 - Йиллардин буян уйғур билим адәмлириниң гәнсу өлкисиниң сунән наһийисидики сериқ уйғур топлуқиға болған қизиқиши башланған. Болупму сериқ уйғурларниң тил, өрп - адәт, нахша - музика вә еғиз әдәбияти қатарлиқ җәһәтләрдә уйғурлар билән болған пәвқуладдә мәдәнийәт туғқанчилиқи уйғур илим саһәсиниң диққитини қозғиған. Буниң билән илим саһәсидин башланған мәдәнийәттики йилтиз издәш қиғинлиқи бүгүнки күндә уйғур аптоном районидики уйғурлар билән гәнсу өлкисиниң сунән наһийәсидики сериқ уйғурларниң риштисини бир - биригә қайта туташтурған.

Мирза һәйдәрниң «тарихий рәшиди» намлиқ әсиридики баянларға асасланғанда, йәркән ханлиқиниң султанлиридин сәидхан билән абдурәшидханларниң қошун башлап сериқ уйғурлар юртиға ислам ечиш үчүн барғанлиқи тилға елиниду. Сериқ уйғурларниң «шизһиниң хазһидан гелти йоғурлар» намлиқ мәшһур тарихий дастаниға қариғандиму, уларниң бир қисминиң келиш мәнбәсиниң турпан, қомул, чәрчән, чарқилиқ районидики уйғурлириға бағлинидиғанлиқини, 15 - 16 - әсирләр әтрапида ислам динини қобул қилишни халимай сериқ уйғурлар юртиға көчүп кәлгәнликини қияс қилишқа болиду. Сунән сериқ уйғур аптоном наһийәсидә яшиғучи сериқ уйғур зиялилиридин тарихчи темор әпәндим тәләфон зияритимизни қобул қилип, сериқ уйғурларниң тарихи йилтизи һәққидә пикәр баян қилди. Темор әпәнди сөзидә сериқ уйғурларниң етник келип чиқиш җәһәттин уйғурлар билән қан - қериндашлиққа игә икәнликини, 13 - әсирдин кейин сериқ уйғурларниң миллий тәркибигә чағатай нәслидин болған монғол қан тәркиблириниңму қошулғанлиқини тәкитлиди.

Әмма тарихий мәнбәләрниң дәлиллишигә қариғанда, сериқ уйғурларниң асаслиқ мәнбәси орхун уйғур қағанлиқи йиқилғандин кейин хеши каридориға көчүп, бу йәрдә гәнҗо уйғур қағанлиқи қурған қәдимки уйғурларға биваситә бағлинидиғанлиқи илгири сүрүлмәктә. Орхун уйғур қағанлиқи дәвридики уйғур қәбилә намлириниң сериқ уйғурлар арисида бүгүңичә мәвҗут болуп турушиму бу нуқтини дәлиллимәктә. Кейинчә ислам дининиң шәрққә кеңийиши билән турпан - қомул вә чәрчән - чарқилиқ районидики буддист уйғурларниң бир қисми шәрққә көчүп өз қериндашлири болған гәнҗо уйғурлириға қошулған һәмдә бүгүнки сериқ уйғурларни шәкилләндүргән. Сериқ уйғурлар арисида бүгүңичә ейтилип келиватқан «шизһиниң хазһидан гелти йоғурлар» намлиқ тарихий дастандиму уларниң әҗдадлириниң күн пәттиш тәрәптин шәрққә сүрүлүп дунхваңдики будда миң өйлири арқилиқ ахири чилйән тағлири бағриға йетип кәлгәнлики тәсвирләнгән.

Темор әпәндиниң баянлириға қариғанда, сериқ уйғурлар 1953 - йили хитайдики 55 аз санлиқ милләтниң бири сүпитидә етирап қилинған болсиму, лекин уларниң тилини хатириләйдиған рәсмий миллий йезиқ бәрпа қилинмиған. Тарихта уларниң әҗдадлири узақ мәзгил қәдимки уйғур йезиқини ишләткән болсиму, лекин кейинки дәврләргә кәлгәндә түрлүк сәвәбләр түпәйли ишлитилиштин қалған. Хитай һөкүмити елан қилған 2000 - йилидики нопус истатескисиға қариғанда, сериқ уйғурларниң сани 13719 нәпәр болуп, буниң ичидә 10 миң киши сунән сериқ уйғур аптоном наһийисидә, 1800 нәпири җиучивән вилайитиниң хваңнипу сериқ уйғур йезисида, 300 - 500 нәпири уйғур аптоном райониниң қомул вилайити вә манас наһийәсидә яшимақта икән.

Темор әпәнди сериқ уйғурларниң өзлирини һәрвақит «йоғур» дәп атайдиғанлиқини, «йүгү миллити» дегән бу хитайчә намниң өткән әсирниң 50 - йиллири милләт бәрпа қилиш сиясити түпәйли мәҗбурий теңилғанлиқини тәкитлиди.

Сериқ уйғурлар өзлири яшиған мурәккәп җуғрапийилик муһит вә тарихий сәвәбләр түпәйли тил җәһәттин шәрқий йоғур вә ғәрбий йоғур дегән охшимиған икки қисимға бөлүнгән. Бүгүнки күндә шәрқий йоғурлар моңол тилиниң әңгар диалектида, ғәрбий йоғурлар болса қәдимки уйғур тилида сөзлишидиған һаләтни шәкилләндүргән. Тилшунасларниң қаришичә, ғәрбий йоғур тили қәдимки уйғур тилиниң биваситә давами болуп, әрәб вә парс тиллириниң һечқандақ тесиригә учримиған нисбәтән сап һаләттики тил һесаблинидикән. Гәрчә йеқинқи мәзгилләрдә ғәрбий йоғур тилиниң луғәт фондиға хитайчә, моңғулчә вә тибәтчә қисмән сөзләр қошулған болсиму, лекин бу тил өзиниң қәдимий қурулмиси вә әсли пуриқи билән қәдимки уйғур тилиниң бүгүнки замандики җанлиқ шәкли дәп қаралмақта икән. Ғәрбий йоғурлар арисиға кәң тарқалған «қой санамақ» намлиқ хәлқ нахшисиму бу нуқтини дәлилләйду.

Сериқ уйғурларниң даңлиқ хәлқ дастанчилиридин бири, 2005-йил 8-ай, сунан (қутлан фотоси)
Сериқ уйғурларниң даңлиқ хәлқ дастанчилиридин бири, 2005-йил 8-ай, сунан (қутлан фотоси)

Сериқ уйғурларниң хәлқ мәдәнийитидә дастанчилиқ билән нахша - қошақчилиқ наһайити тәрәққий қилған болуп, уларниң тарихий кәчүрмишлири, турмуш тәсиратлири һәмдә һес - туйғулири ағзаки сәнәтниң түрлүк шәкиллиридә өз ипадисини тапқан. Тәтқиқатчилар уларниң нахша - музикилирини тәтқиқ қилиш җәрянида мелодийә вә сәнәт алаһидилики җәһәттин уйғурлар биләнла туғқандарчилиққа игә болуп қалмастин, бәлки йәнә оттура явропадики венгәрлар (маҗарлар) биләнму йеқин бағлинишқа игә икәнликини тәкитлимәктә (хәлқ нахшиси)

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.