Сәйпидин әзизниң оқурмәнләргә йәтмигән «өмүр дастани» ниң 3-томидики учурлар (2)

Мухбиримиз үмидвар
2019-06-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сәйпидин әзизи 1960-йилларда бай наһийәсидики хәлқ арисида. «Шинҗаң рәсимлик журнили» 1966-йиллиқ санлиридин сүрәткә елинған.
Сәйпидин әзизи 1960-йилларда бай наһийәсидики хәлқ арисида. «Шинҗаң рәсимлик журнили» 1966-йиллиқ санлиридин сүрәткә елинған.
Photo: RFA

Җу енләй қошулмиған «шинҗаң уйғур аптономийә һөкүмити»

Сәйпидин әзизниң «өмүр дастани» ниң 3-томи, «тәңритағда қуяш» ниң биринчи қисми униң 1949-йили, 9-айда бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнашқандин кейин хитай рәһбәрлири билән «шинҗаң» ға аит бир қатар мәсилиләр һәққидә немиләрни сөзләшкәнлики, уларниң қандақ орунлаштуруш елип барғанлиқи һәққидики баянлар билән башлиниду. Болупму әсәрдики 1949-йили, 9-10-айларда сәйпидин әзизниң бейҗиңда хитай рәһбәрлиридин мав зедоң, җу енләй, лю шавчи вә җу де қатарлиқлар билән айрим-айрим учришип, уйғур дияриниң сиясий, иҗтимаий, һакимийәт қурулуши, миллий аптономийә, миллий армийәниң тәқдири вә башқа мәсилиләр бойичә мәхсус сөһбәтләшкәнлики өзгичиликкә игидур.

Сәйпидин әзизниң әслишичә, у алди билән шу вақиттики хитай баш министири җу енләй билән мәхсус хитай хәлқ азадлиқ армийәси уйғур диярини игилигәндин кейинки һакимийәт қурулуши, милләтләр һоқуқи мәсилиси, қурулидиған һөкүмәт вә униң әзалири тәркиби һәм һәр қайси тәрәпләрдин, җүмлидин «үч вилайәт инқилаби» тәрәптин қатнишидиған әзаларниң сани, һөкүмәтниң программиси қатарлиқларни музакирә қилған. Миллий мәсилә алаһидә муһим сөзлишиш темиси болған болуп, җу енләй һәммә милләтләрниң һоқуқта баравәр болидиғанлиқи, бирақ миллий зиддийәтләрни күчәйткән чоң хәнзучилиққа қарши турушни шуниңдәк хитай дөлитиниң бирликини қоғдаш үчүн охшашла йәрлик милләтчиликкә қарши турушни оттуриға қойған.

Сәйпидин әзиз қурулидиған һөкүмәтниң наминиң немә дәп атилишини сориғанда җу енләй уни «шинҗаң өлкилик хәлқ һөкүмити» дәп аташни ейтқан болсиму, әмма сәйпидин әзиз униңға қарши тәләпни оттуриға қойған. У: «бу мәсилини қайта ойлишип бақсақ, шинҗаң уйғур аптономийәси яки шинҗаң уйғур аптономийәлик һөкүмити десәк дегән пикирни оттуриға қойдум. Җу енләйниң пикири: шинҗаңда аптономийә чоқум қурулуши керәк. Аптономийә қурулуш үчүн алди билән шәртләрни тәйярлаш керәк. Бу шәртләр аввал партийә, һөкүмәт, һәрбий җәһәттики тәшкилий қурулуши йолға қоюш, кейин хәлқниң идийәви сәвийәсини көтүрүш. Мушу асаста йеңи аптономийә мәсилисини музакирә қилсақ деди» дәп язған. Сәйпидин әзизниң бу әскәртишидин мәлум болушичә, бейҗиңдики хитай сиясий мәслиһәт кеңиши йиғини вә йиғин ахирлашқандин кейинму хитай компартийәси өзлириниң 1921-йилидин буян тәкитләп кәлгән милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқлири, федератсийә түзүмидин пүтүнләй янғанлиқи үчүн милләтләргә һечқандақ йүксәк аптономийә яки совет иттипақи моделидики иттипақдаш җумһурийәт һоқуқи беришни күнтәртипкә қоймиған. Шуңа бу сөһбәтләрдә уйғур хәлқиниң һечқандақ миллий һоқуқи мәсилиси муһакимә қилинмиған болуп, әқәллийси сәйпидин әзизниң иттипақдаш җумһурийәт яки аптоном җумһурийәт әмәс, бәлки адәттикидәк «шинҗаң уйғур аптономийә һөкүмити» намини қоллинип өлкилик һөкүмәт қуруш тәклипиму җу енләй башчилиқидики хитай рәһбәрлири тәрипидин рәт қилинған. Сәйпидин әзиз баян қилишичә, у бәрибир җу енләйниң пикиригә қошулған.

Сәйпидин әзизниң әслимисиниң 3-томида қәйт қилинишичә, хитай компартийәси бу қетимқи дөләт қуруш сиясий мәслиһәт кеңиши йиғинида сәйпидин әзизгә алаһидә юқири дәриҗидә әһмийәт бәргән болуп, у мав зедоң рәисликидики хитай мәркизи һөкүмити һәйитиниң әзаси болғандин ташқири йәнә униңға хитай дөләт мудапиә һәйити әзаси, қанун һәйити әзаси вә хитай миллий ишлар комитетиниң муавин мудири қатарлиқ салаһийәтләр берилди. Болупму, сәйпидин әзизниң хитай компартийәси 28 йил күрәш қилип вә қанлиқ җәңләрни баштин кәчүрүп ахири қуруп чиққан хитай хәлқ җумһурийитиниң мав зедоң рәис вә 5 муавин рәис болған һәм 56 әзадин тәшкил тапқан 62 кишилик хитай хәлқ җумһурийити мәркизи һөкүмити һәйитиниң әзаси болғанлиқи, тйәнәнмен равиқида мавниң йенидинла орун елиши алаһидә вә зор сиясий арқа көрүнүш һәм муддиалар билән мунасивәтлик болса керәк.

Ундақта немә үчүн хитай компартийәси сабиқ мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити маарип министири болған вә әхмәтҗан қасиминиң орниға йиғинға қатнашқан сәйпидин әзизгә мундақ юқири салаһийәт бәрди? әгәр әхмәтҗан қасими қаза қилмай сақ-саламәт барған болса шу салаһийәтләр берилиши мумкинмиди?

Шиветсийәдә турушлуқ уйғур тарихи мәдәнийити мәсилилири тәтқиқатчиси абдушүкүр муһәммәт әпәндиниң қаришичә, буниңда икки хил амил бар болуп, биринчидин, бу бейҗиңдики хитай дөләт қуруш йиғиниға пүтүн уйғур дияридики асасий милләт, йәни әйни вақиттики нопусниң 80% тин артуқини тәшкил қилидиған уйғур хәлқиниң вәкили сүпитидә қатнишип, уйғур дияриниң хитай компартийәси һакимийити астида болидиғанлиқини җакарлишиниң хитай һөкүмити үчүн нәқәдәр муһимлиқи билән мунасивәтлик.

Абдушүкүр әпәндиниң қаришичә, йәнә бир муһим амил совет иттипақи амили болуп, хитай компартийәси рәһбәрлири сәйпидингә алаһидә имтияз бериш арқилиқ уни бейҗиңға маңдурған вә уни сақ-саламәт йәткүзүп қойған шуниңдәк шәрқий түркистанни хитай компартийәсиниң қолиға қалдурған совет иттипақиға рәһмәт ейтиш билән мунасивәтликтур.

Тарихчиларниң тәһлил қилишичә, сәйпидин әзизниң хитай рәһбири җу енләйгә йеңи қурулидиған һөкүмәтни «шинҗаң уйғур аптономийә һөкүмити» дәп аташни оттуриға қойғанда униң бу мәсилини арқиға қалдуруши әмәлийәттә рәт қилиштин ибарәт болуп, сәйпидин әзиз буниңға мақул дегән. Абдушүкүр әпәндиниң қаришичә, әслидә сәйпидин әзиз әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң бейҗиңдики йиғинда федератсийә шәклидики һоқуққа, һеч болмиғанда иттипақдаш җумһурийәт һоқуқиға еришишни тәләп қилмақчи болғанлиқини билидиған болуп, бирақ у хитай рәһбәрлиригә бу тәләпни қоймиған, әмма инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң бейҗиңға бармай турупла бу тәлипидә чиң турғанлиқи шәксиз.

Әслидә мав зедоң, 1949-йили, 20-авғуст күни ғулҗиға әвәткән вәкили дең личүн арқилиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасимини бейҗиңдики йиғинға тәклип қилған болсиму, әмма у башчилиқидики вәкилләр өмики һазирғичә сирлиқ дәп қаралған айропилан қазасида, 27-авғуст күни совет территорийәсидә һаятидин айрилип, уларниң орниға сәйпидин әзиз қатарлиқ бир уйғур, бир өзбек, бир хитайдин тәркиб тапқан, миллий азадлиқ инқилабниң рәһбәрлири һесабланмиған үч вәкил 1949-йили, 15-сентәбир күни совет иттипақиниң ярдими билән бейҗиңға сақ-саламәт берип, сиясий мәслиһәт кеңиши йиғинға қатнашқан шуниңдәк сәйпидин әзиз йиғинда сөз қилип, «шинҗаңдики һәр милләт хәлқиниң хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә болидиғанлиқи» ни җакарлиғаниди. Миллий инқилаб қатнашқучилири сәйпидин әзизни шәрқий түркистан хәлқи, җүмлидин уйғур хәлқиниң мәнпәәтлиригә вәкиллик қилмиди, әмма миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими хәлқниң мәнпәәтлирини қоғдашта чиң туруп, һаятидин айрилди дәп қарап уни йүксәк дәриҗидә һөрмәтләп кәлди.

Әйни вақиттики ғулҗида чиқидиған һөкүмәт орган гезити «инқилаби шәрқий түркистан гезити» мухбири, әхмәтҗан қасими билән көп қетим учрашқан, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ татар тарихшунас мунир йерзин әпәндиниң қаришичиму, «әхмәтҗан қасими шәрқий түркистан хәлқиниң мәнпәәтлирини қоғдашта чиң турған һәқиқий рәһбәр иди». Униң ейтишичә, «әгәр у бейҗиңға сақ-саламәт барса хәлқниң тәлипи, йәни шәрқий түркистан хәлқиниң арзу-тәләплирини оттуриға қоюп, униңда чиң туруши мумкин иди, мана шу нуқта совет-хитай рәһбәрлириниң пиланиға мас кәлмигән болса керәк».

Мулаһизичиләрниң қаришичә, сәйпидин әзиз, әслимисиниң 3-томида паш қилған өзиниң «шинҗаң уйғур аптономийә һөкүмити» тәлипиниң җу енләй тәрипидин рәт қилинғанлиқиға аит учур униң бу әслимисиниң нәшр қилинмай қелишидики амиллардин болса керәк?!

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт