Сәйпидин әзизниң оқурмәнләргә йәтмигән «өмүр дастани» ниң 3-томидики учурлар (3)

Мухбиримиз үмидвар
2019-08-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мав зедоң сәйпидин әзизини қобул қилған көрүнүш. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Мав зедоң сәйпидин әзизини қобул қилған көрүнүш. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Social Media

Уйғурларниң «иттипақдаш җумһурийәт» чүшиниң бәрбат болуши

Хитай компартийәси һакимийәтни игилигәндин кейин һәрқайси милләтләргә, болупму уйғур, моңғул вә башқиларға қандақ миллий сиясий һоқуқ бериши вә хитайниң федератсийә түзүмигә меңиш-маңмаслиқи мәсилиси 1950-йиллириғичә һәр қайси милләтләр алаһидә көңүл бөлгән мәсилә иди. Буниң сәвәби хитай компартийәси қурулған 1922-йилидин тартип таки 1949-йили һакимийәтни игилигәнгә қәдәр болған җәряндики өзиниң барлиқ қарарлири вә хитабнамилиридә милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқлирини етирап қилиш билән биргә хитайда федератсийәлик түзүм йолға қоюлидиғанлиқини тәкитләп кәлгәниди.

Тарихий шәхс сәйпидин әзиз өз әслимисиниң хитай һөкүмити нәшр қилишни чәклигән 3-томи, йәни «тәңри тағда қуяш» ниң бәшинчи қисми «аптономийә қуруш» та өзиниң вә башқа миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири һәм уйғур зиялийлириниң таки 1950-йиллириниң башлириғичә болған арилиқта миллий аптономийә қуруш мәсилисидә хитай компартийәсиниң бирләшмә җумһурийәт, йәни федератсийә түзүмини йолға қоюшиға үмид бағлиғанлиқи вә шундақ қилиду дәп қариғанлиқини, бу мәсилидә көп талаш-тартишлар болғанлиқини паш қилиду.

Сәйпидин әзизниң әслимисиниң 2-томидики учурлардин мәлум болушичә, 1949-йили, 8-айда хитай компартийәси вәкили дең личүн ғулҗиға келип, миллий инқилаб рәһбәрлири билән көрүшүп сөһбәтлишип, уларға мав зедоңниң уларни хитай мәмликәтлик биринчи қетимлиқ сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишиши һәққидики тәклипини йәткүзгәндин кейин, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар бейҗиңдики бу йиғинда өзлириниң қандақ сиясий тәлипини сунуш мәсилисидә музакириләр елип барған. Уларниң бейҗиңдики йиғинға барса қандақ бир тәләпни оттуриға қойидиғанлиқи һазирғичә хитай һөкүмәт материяллирида ашкара ейтилмай кәлгәниди. Бу зади қандақ бир тәләп болуши мумкин иди?

Сәйпидин әзиз өз әслимисиниң 3-томида, әйни вақитлардики музакириләрдә өзлириниң, йәни әхмәтҗан қасими қатарлиқларни өз ичигә алған рәһбәрләрниң хитай компартийәси шинҗаңни игилигәндин кейин, бу җайда «иттипақдаш республика қурулуши керәк», «җуңгода иттипақдаш советлар һакимийити болиду» дегән қарашқа кәлгәнликини, чүнки җуңго компартийәси өзиниң 6-қурултийида «җуңгода федератсийә түзүми йолға қоюлиду» дәп қарар алғанлиқи вә мав зедоңниңму өз сөзидә буни ейтқанлиқини әсләйду. Униң илгири сүрүшичә, миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлири әнә шуларға тайинип, аптономийә тоғрисида шу хил пикирдә, йәни «иттипақдаш җумһурийәт» пикридә болған.

Сәйпидин әзиз дәл бу нуқтини ашкарилиған болуп, қазақистандики уйғур тарихчиси қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, һәқиқәтән әйни вақитта әхмәтҗан қасими вә башқа инқилаб рәһбәрлири 1949-йилиниң кейинки йеримлиридин башлап, хитай компартийәсиниң хитайда иттипақдаш җумһурийәт қуруши, йәни федератсийә түзүмигә меңишиға ишәнгәниди.

Бирақ, сәйпидин әзиз өзиниң 1949-йили бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнашқан чағдики бу мәсилигә аит нуқтини көрситип: йиғинда «мәйли мав зедоң болсун, мәйли башқа рәһбәрләр болсун, һечқайсиси аптономийә тоғрисида очуқ гәп қилмиди», «җу енләйму аптономийә тоғрисида һечқандақ гәп ачмиди» дәйду. Һәтта у җу енләйниң хитайда федератсийә түзүми болмайдиғанлиқини әскәрткәнлики шуниңдәк униң өзиниң «шинҗаңда қурулидиған» һөкүмәтни «уйғур мухтарийәт һөкүмити» дәп аташ тәлипини рәт қилғанлиқини вә «аптономийә мәсилисини кейин музакирә қилишни ейтқанлиқини» әскәртиду. ( Сәйпидин әзиз әслимиси. 3-Том. 164-Бәт)

Һәқиқәтән, хитай компартийәси илгири федератсийә түзүмини тәкитлигән болсиму, әмма 1949-йили, һакимийәтни игиләп, җуңхуа хәлқ җумһурийитини қуруш билән федератсийә түзүмидин толуқ ваз кәчкән. Шветсийәдә турушлуқ тарихчи абдушүкүр муһәммәт әпәндиниң қаришичә, сәйпидин әзиз қатарлиқлар шу вақитқичә хитай рәһбәрлиридин бу хил үмидни күткән болсиму, компартийә иттипақдаш җумһурийәт бериш нийитидә болмиғаниди. Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар әнә шу өз тәләплиридә чиң турған вә һаятидин айрилған, уларниң иттипақдаш җумһурийәт, йәни федератсийә түзүми һоқуқи тәләп қилиши совет иттипақиғиму вә хитайғиму тоғра кәлмәйтти.

Сәйпидин әзизниң әслимисидин мәлум болушичә, сәйпидин әзиз қатарлиқлар 1949-1950-йиллири миллий аптономийә мәсилисини музакирә қилғанда, «иттипақдаш җумһурийәт мәсилиси», «милләтләрниң өзлирини өзлири башқуруш һоқуқи» мәсилиси йәнә оттуриға чиққан. Әмма, хитай компартийәсиниң әйни вақитта ғулҗиға әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән сөзлишишкә әвәткән вәкили дең личүн вә хитай азадлиқ армийәси қоманданлиридин ваң җен қатарлиқлар буниңға қарши турған. Сәйпидин әзиз хитай компартийәсиниң 6-қурултийида бу мәсилиниң етирап қилинғанлиқини тилға алғанда, дең личүн «буниң аллибурун әмәлдин қалғанлиқини ейтқан», сәйпидин әзиз 1952-йилидики бир қетимлиқ йиғинда ленинниң милләтләрниң өзлирини өзлири башқуруш һоқуқи принсипини оттуриға қойған болсиму, әмма дең личүн қатарлиқлар ленинниң бу принсипиниң мустәмликә әлләрдики езилгән милләтләргә қаритилғанлиқини ейтип рәт қилған. Сәйпидин әзиз буниң шинҗаңғиму тоғра келидиғанлиқида чиң турған у: «биз бу мәсилидә хели талаш-тартиш қилдуқ, дең личүн ленинниң әсәрлирини елип чиқти, мәнму ленинниң, исталинниң әсәрлирини елип чиқип, мәҗлистә хели муназириләштуқ, лекин бу музакиридә һәр икки тәрәп бир-биримизни қайил қилалмидуқ» дәп баян қилиду. (Сәйпидин әзиз әслимиси, 165-бәт)

Миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири вә зиялийларниң иттипақдаш җумһурийәт шәклидики бир сиясий миллий һоқуқ елиш тәлипи, болупму «уйғуристан иттипақдаш җумһурийити» идийәси 1949-йилидин кейин изчил давамлишип, хитай компартийәси чоқум совет иттипақ йолида маңиду, ленин вә исталинниң усули бойичә миллий мәсилини һәл қилиду дәп ишәнгәниди. Қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, 1951-йилидики «51 чиләр» дәп аталған миллий азадлиқ инқилабниң рәһбирий кадирлири ғулҗида йиғин ечип, 51 киши имза қойған «уйғуристан җумһурийити» қуруш лайиһиси вә тәлипи буниң ипадисидур.

Бирақ, хитай компартийәси рәһбәрлири иттипақдаш яки аптоном җумһурийәт һоқуқини һәргиз етирап қилмиған болуп, мәзкур «уйғуристан аптоном җумһурийити қуруш» тәлипини оттуриға қойған кишиләрни үрүмчигә чақирип қаттиқ тәнқид қилған вә бир қисмини җазалиған.

Сәйпидин әзизниң ашкарилишичә, 1954-йили, бейҗиңда миллий аптономийә мәсилиси һәққидә йиғин чақирилғанда иттипақдаш җумһурийәт, йәни бирләшмә җумһурийәт түзүми мәсилиси йәнә оттуриға чиққан. Сәйпидин әзиз: «йиғинда ялғуз мәнла әмәс, башқа миллий районлардин кәлгәнләр, мәсилән йәнә ички моңғулийәдин кәлгәнләрму бирләшмә республика түзүмини тәкитлиди» (әслимә, 166-бәт) дәп баян қилған шуниңдәк йиғинда бу тәләпләрниң йәнила қобул қилинмиғанлиқини илгири сүргән.

Хитай ахири, 1955-йили, 10-айда уйғурларға «шинҗаң уйғур аптоном райони» намидики өлкә дәриҗилик аптономийә һоқуқи бериш билән чәкләнгән.

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, уйғурларниң иттипақдаш җумһурийәт һоқуқи тәләплири хитайниң 1957-1959-йиллиридики йәрлик милләтчиликкә зәрбә бериш һәрикитигичә давамлашқан болуп, бу хил идийә вә тәләпләрдә болған миллий азадлиқ инқилаб рәһбирий кадирлири, зиялийлар вә башқиларға «йәрлик милләтчи» қалпиқи көйдүрүлүп қаттиқ җазаланған. Әнә шуниңдин кейин уларниң хитай компартийәсидин «иттипақдаш җумһурийәт» яки «федератсийә түзүмини» күтүш чүши толуқ бәрбат болған.

Толуқ бәт