Seypidin ezizning oqurmenlerge yetmigen "Ömür dastani" ning 3-tomidiki uchurlar (3)

Muxbirimiz ümidwar
2019-08-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Maw zédong seypidin ezizini qobul qilghan körünüsh. (Waqti we orni éniq emes)
Maw zédong seypidin ezizini qobul qilghan körünüsh. (Waqti we orni éniq emes)
Social Media

Uyghurlarning "Ittipaqdash jumhuriyet" chüshining berbat bolushi

Xitay kompartiyesi hakimiyetni igiligendin kéyin herqaysi milletlerge, bolupmu Uyghur, mongghul we bashqilargha qandaq milliy siyasiy hoquq bérishi we xitayning fédératsiye tüzümige méngish-mangmasliqi mesilisi 1950-yillirighiche her qaysi milletler alahide köngül bölgen mesile idi. Buning sewebi xitay kompartiyesi qurulghan 1922-yilidin tartip taki 1949-yili hakimiyetni igiligen'ge qeder bolghan jeryandiki özining barliq qararliri we xitabnamiliride milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqlirini étirap qilish bilen birge xitayda fédératsiyelik tüzüm yolgha qoyulidighanliqini tekitlep kelgenidi.

Tarixiy shexs seypidin eziz öz eslimisining xitay hökümiti neshr qilishni chekligen 3-tomi, yeni "Tengri taghda quyash" ning beshinchi qismi "Aptonomiye qurush" ta özining we bashqa milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri hem Uyghur ziyaliylirining taki 1950-yillirining bashlirighiche bolghan ariliqta milliy aptonomiye qurush mesiliside xitay kompartiyesining birleshme jumhuriyet, yeni fédératsiye tüzümini yolgha qoyushigha ümid baghlighanliqi we shundaq qilidu dep qarighanliqini, bu mesilide köp talash-tartishlar bolghanliqini pash qilidu.

Seypidin ezizning eslimisining 2-tomidiki uchurlardin melum bolushiche, 1949-yili, 8-ayda xitay kompartiyesi wekili déng lichün ghuljigha kélip, milliy inqilab rehberliri bilen körüshüp söhbetliship, ulargha maw zédongning ularni xitay memliketlik birinchi qétimliq siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnishishi heqqidiki teklipini yetküzgendin kéyin, exmetjan qasimi qatarliqlar béyjingdiki bu yighinda özlirining qandaq siyasiy telipini sunush mesiliside muzakiriler élip barghan. Ularning béyjingdiki yighin'gha barsa qandaq bir telepni otturigha qoyidighanliqi hazirghiche xitay hökümet matériyallirida ashkara éytilmay kelgenidi. Bu zadi qandaq bir telep bolushi mumkin idi?

Seypidin eziz öz eslimisining 3-tomida, eyni waqitlardiki muzakirilerde özlirining, yeni exmetjan qasimi qatarliqlarni öz ichige alghan rehberlerning xitay kompartiyesi shinjangni igiligendin kéyin, bu jayda "Ittipaqdash réspublika qurulushi kérek", "Junggoda ittipaqdash sowétlar hakimiyiti bolidu" dégen qarashqa kelgenlikini, chünki junggo kompartiyesi özining 6-qurultiyida "Junggoda fédératsiye tüzümi yolgha qoyulidu" dep qarar alghanliqi we maw zédongningmu öz sözide buni éytqanliqini esleydu. Uning ilgiri sürüshiche, milliy azadliq inqilab rehberliri ene shulargha tayinip, aptonomiye toghrisida shu xil pikirde, yeni "Ittipaqdash jumhuriyet" pikride bolghan.

Seypidin eziz del bu nuqtini ashkarilighan bolup, qazaqistandiki Uyghur tarixchisi qehriman ghojamberdining qarishiche, heqiqeten eyni waqitta exmetjan qasimi we bashqa inqilab rehberliri 1949-yilining kéyinki yérimliridin bashlap, xitay kompartiyesining xitayda ittipaqdash jumhuriyet qurushi, yeni fédératsiye tüzümige méngishigha ishen'genidi.

Biraq, seypidin eziz özining 1949-yili béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnashqan chaghdiki bu mesilige a'it nuqtini körsitip: yighinda "Meyli maw zédong bolsun, meyli bashqa rehberler bolsun, héchqaysisi aptonomiye toghrisida ochuq gep qilmidi", "Ju énleymu aptonomiye toghrisida héchqandaq gep achmidi" deydu. Hetta u ju énleyning xitayda fédératsiye tüzümi bolmaydighanliqini eskertkenliki shuningdek uning özining "Shinjangda qurulidighan" hökümetni "Uyghur muxtariyet hökümiti" dep atash telipini ret qilghanliqini we "Aptonomiye mesilisini kéyin muzakire qilishni éytqanliqini" eskertidu. ( Seypidin eziz eslimisi. 3-Tom. 164-Bet)

Heqiqeten, xitay kompartiyesi ilgiri fédératsiye tüzümini tekitligen bolsimu, emma 1949-yili, hakimiyetni igilep, jungxu'a xelq jumhuriyitini qurush bilen fédératsiye tüzümidin toluq waz kechken. Shwétsiyede turushluq tarixchi abdushükür muhemmet ependining qarishiche, seypidin eziz qatarliqlar shu waqitqiche xitay rehberliridin bu xil ümidni kütken bolsimu, kompartiye ittipaqdash jumhuriyet bérish niyitide bolmighanidi. Exmetjan qasimi qatarliqlar ene shu öz telepliride ching turghan we hayatidin ayrilghan, ularning ittipaqdash jumhuriyet, yeni fédératsiye tüzümi hoquqi telep qilishi sowét ittipaqighimu we xitayghimu toghra kelmeytti.

Seypidin ezizning eslimisidin melum bolushiche, seypidin eziz qatarliqlar 1949-1950-yilliri milliy aptonomiye mesilisini muzakire qilghanda, "Ittipaqdash jumhuriyet mesilisi", "Milletlerning özlirini özliri bashqurush hoquqi" mesilisi yene otturigha chiqqan. Emma, xitay kompartiyesining eyni waqitta ghuljigha exmetjan qasimi qatarliqlar bilen sözlishishke ewetken wekili déng lichün we xitay azadliq armiyesi qomandanliridin wang jén qatarliqlar buninggha qarshi turghan. Seypidin eziz xitay kompartiyesining 6-qurultiyida bu mesilining étirap qilin'ghanliqini tilgha alghanda, déng lichün "Buning alliburun emeldin qalghanliqini éytqan", seypidin eziz 1952-yilidiki bir qétimliq yighinda léninning milletlerning özlirini özliri bashqurush hoquqi prinsipini otturigha qoyghan bolsimu, emma déng lichün qatarliqlar léninning bu prinsipining mustemlike ellerdiki ézilgen milletlerge qaritilghanliqini éytip ret qilghan. Seypidin eziz buning shinjangghimu toghra kélidighanliqida ching turghan u: "Biz bu mesilide xéli talash-tartish qilduq, déng lichün léninning eserlirini élip chiqti, menmu léninning, istalinning eserlirini élip chiqip, mejliste xéli munazirileshtuq, lékin bu muzakiride her ikki terep bir-birimizni qayil qilalmiduq" dep bayan qilidu. (Seypidin eziz eslimisi, 165-bet)

Milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri we ziyaliylarning ittipaqdash jumhuriyet sheklidiki bir siyasiy milliy hoquq élish telipi, bolupmu "Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti" idiyesi 1949-yilidin kéyin izchil dawamliship, xitay kompartiyesi choqum sowét ittipaq yolida mangidu, lénin we istalinning usuli boyiche milliy mesilini hel qilidu dep ishen'genidi. Qehriman ghojamberdining qarishiche, 1951-yilidiki "51 Chiler" dep atalghan milliy azadliq inqilabning rehbiriy kadirliri ghuljida yighin échip, 51 kishi imza qoyghan "Uyghuristan jumhuriyiti" qurush layihisi we telipi buning ipadisidur.

Biraq, xitay kompartiyesi rehberliri ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet hoquqini hergiz étirap qilmighan bolup, mezkur "Uyghuristan aptonom jumhuriyiti qurush" telipini otturigha qoyghan kishilerni ürümchige chaqirip qattiq tenqid qilghan we bir qismini jazalighan.

Seypidin ezizning ashkarilishiche, 1954-yili, béyjingda milliy aptonomiye mesilisi heqqide yighin chaqirilghanda ittipaqdash jumhuriyet, yeni birleshme jumhuriyet tüzümi mesilisi yene otturigha chiqqan. Seypidin eziz: "Yighinda yalghuz menla emes, bashqa milliy rayonlardin kelgenler, mesilen yene ichki mongghuliyedin kelgenlermu birleshme réspublika tüzümini tekitlidi" (eslime, 166-bet) dep bayan qilghan shuningdek yighinda bu teleplerning yenila qobul qilinmighanliqini ilgiri sürgen.

Xitay axiri, 1955-yili, 10-ayda Uyghurlargha "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" namidiki ölke derijilik aptonomiye hoquqi bérish bilen cheklen'gen.

Qehriman ghojamberdining qarishiche, Uyghurlarning ittipaqdash jumhuriyet hoquqi telepliri xitayning 1957-1959-yilliridiki yerlik milletchilikke zerbe bérish herikitigiche dawamlashqan bolup, bu xil idiye we teleplerde bolghan milliy azadliq inqilab rehbiriy kadirliri, ziyaliylar we bashqilargha "Yerlik milletchi" qalpiqi köydürülüp qattiq jazalan'ghan. Ene shuningdin kéyin ularning xitay kompartiyesidin "Ittipaqdash jumhuriyet" yaki "Fédératsiye tüzümini" kütüsh chüshi toluq berbat bolghan.

Toluq bet