Seypidin ezizning oqurmenlerge yetmigen "Ömür dastani" ning 3-tomidiki uchurlar (5)

Muxbirimiz ümidwar
2019-08-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Sowét xitay dostluq shertnamisi imzalash murasimi. 1950-Yili 14-féwral.
Sowét xitay dostluq shertnamisi imzalash murasimi. 1950-Yili 14-féwral.
public domain

Stalin: men sizni bilimen

Uyghur diyari maw zédongning 1949-yili, 12-aydin 2-ayghiche dawamlashqan ikki ayliq moskwa ziyaritide sowét ittipaqining menpe'etliri we tesir küchi toluq kapaletke ige qilin'ghan rayon'gha aylinip, ikki terep shertname we kélishimliridin orun aldi. Maw zédong stalinning shinjang, yeni Uyghur diyari bilenmu ayrim kélishim tüzüsh telipige bina'en, seypidin eziz bashchiliqidiki bir shinjang wekiller ömikini teshkillep, moskwagha élip kelgenidi. Seypidin eziz bashchiliqidiki ömek ayropilan bilen ürümchidin almutagha, arqidin almutadin moskwagha yétip kelgen bolup, seypidin eziz özining "Ömür dastani" ning 3-tomida qeyt qilishiche, sowét ittipaqi tashqi ishlar ministiri andréy wishinskiy u moskwagha kélishi munasiwiti bilen özini kütüwélish ziyapiti bergen. Bu waqitta xitay bash ministiri ju énleymu sowét ittipaqi bilen shertname tüzüshke qatnishidighan wekillerni bashlap, moskwagha yétip kélip, maw zédong bilen birleshkenidi.

Seypidin ezizning eslimiside bayan qilinishiche, uning wezipisi sowét ittipaqi bilen junggo arisida shinjangda birleshme renglik métal shirkiti we birleshme néfit shirkiti qurush kélishimi tüzüsh mesilisini muzakire qilish we axirida kélishim hasil qilishtin ibaret bolup, sowét ittipaqi tereptin mu'awin tashqi ishlar ministiri andréy gromiko bilen xitay tereptin seypidin eziz, déng lichün we wu shuchü'en shinjang wekiller ömiki süpitide söhbet ötküzgen. Seypidin ezizning qeyt qilishiche, söhbet bashlinishtin ilgiri maw zédong seypidin ezizni qobul qilip, sowét terepning kélishim layihesini 40 yil déyishi mumkinliki, uning mumkin qeder sowét terepke möhletni 25 yil yaki 30 yil dep otturigha qoyushini éytqan.

Netijide, 2-ayning otturilirida ikki terep arisida söhbet bashlan'ghanda seypidin eziz aktipliq bilen söz qilip, özlirining sowét ittipaqi terepning 1949-yili, gomindang terepke qoyghan birleshme néfit we métal kan shirkiti qurush layihesige qoshulmaydighanliqi, shuningdek sowét terepning 40 yilliq möhlitigimu qoshulmay, möhlet waqtini 15 yildin 20 yilghiche qilish teklipini otturigha qoyidu,

Seypidin ézining eslishiche, bu pikirler otturigha qoyulghandin kéyin gromiko bashliq sowét terep wekilliri derhal söhbetni toxtitip chiqip kétidu. Bu ehwal xitay terepni jiddiyleshtürgen bolup, ju énley ehwaldin xewer tépip, sowét terepning jawabini kütüshni we dawamliq söhbetlishish pikrini bildüridu. Qiziq nuqta shuki, maw zédong seypidin ezizge kélishim möhlitini 20-25 yil bolsa dep telep qilishni éytqan bolsimu, emma seypidin eziz sowét terepke bun téximu azlitip, 15-20 yil dep otturigha qoyghan. Bu, sowét terep qet'iy qobul qilalmaydighan telep idi. Belki shuningdin bolsa kérek bu söhbet toxtap qalidu. Biraq bu yene, sowét ittipaqi terep otturigha qoyghan ikki dölet arisidiki "Sowét-xitay dostluq, ittipaqdashliq we öz'ara yardem bérish shertnamisi" ning layihisi xitay tereptin qobul qilinip resmiy imzalinidighan waqitqa toghra kelgenidi.

Shuning bilen 1950-yili, 1-ayning axirliridin bashlap muzakire qilin'ghan mezkur shertnamige imza qoyush murasimi 1950-yili 2-ayning 14-küni kechte krémil sariyida ötküzüldi.

2-Ayning 14-künidiki murasimgha xitay tereptin maw zédong, jun énley, li fuchün, seypidin eziz qatarliqlar qatnashqan bolup, sowét ittipaqi tereptin stalin, molotof, bériya, kaganowich qatarliq siyasiy biyuroning hemme rehberliri qatnashqan. Seypidin eziz neq meydanni teswirlep, özining zalgha kirip kelgen addiy qiyapettiki stalinni tonumay qalghanliqini, biraq özining xitay elchisidin sorap, uning stalin ikenlikini bilgen waqitta stalinning alliqachan özining aldigha kélip bolghanliqini, bu waqitta sowét ittipaqi tashqi ishlar ministiri andréy wishinskiyning özini stalin'gha: "Bu kishi yoldash seypidin ezizof bolidu" dep tonushturghanliqini bayan qilidu. Seypidin eziz stalinning özige nisbeten qandaq pozitsiyede bolghanliqini teswirlep: "Stalin méning qolumni qattiq siqip körüshti-de béshimdin ayighimghiche bir qarap qoydi, andin kéyin: 'qarshi alimiz, silerni qarshi alimiz, men sizni bilimen' dédi, men bir'az hoduqqan halda qolini ching siqip turup: 'sizge rehmet, bek rehmet' dédim" dep yazidu.

Stalin we maw zédong bashchiliqidiki xitay we sowét terep rehberlirining shahit bolushi astida sowét tereptin wishinskiy, xitay tereptin ju énley sowét-xitay "Shertnamisi" ge qol qoyidu. Qiziq nuqta shuki, seypidin eziz neq meydandiki bu sorunda xitay terep wekilliri arisida emes, belki sowét ittipaqi wekilliri arisida turghan bolup, uning yénida bériya, yeni 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabigha bashtin axiri qol tiqqan sowét rehbiri lawrénti bériya we kaganowich turghanidi.

Seypidin ezizning eslishiche, shu küni kechte xitay terep moskwadiki katta méhmanxanida tebriklesh ziyapiti orunlashturghan bolup, seypidin eziz xitayning sowét ittipaqida turushluq bash elchisi wang jyashang we bashqa bir qancheylen bilen birge ziyapet zali ishikide méhmanlarni qarshi élishqa orunlashturulidu. U bu yerde stalinni qarshi élip, ikkinchi qétim stalin bilen qol éliship körüshidu.

Maw zédong we ju énley bashchiliqidiki xitay wekiller ömiki seypidin eziz qatarliqlargha sowét ittipaqi bilen ikki shirket qurush heqqidiki söhbetni dawamlashturush we kélishimge imza qoyush wezipisi yüklep, 1950-yili 17-féwral küni béyjinggha qaytish aldida stalin ularni uzitish ziyapiti bergen bolup, seypidin eziz stalinning bu ziyapitini tepsiliy teswirleydu.

Seypidin ezizning xatirilishiche, bu ziyapette stalin seypidin ezizge qedeh kötürüshni teklip qilghan bolup, u seypidin ezizge chaqchaq qilip, uning yénida olturghan kaganowich bilen özbék tilida sözlishishni teshebbus qilidu, chünki kaganowich özbékchini yaxshi sözleytti. Seypidinmu kaganowichning özbékchisini maxtaydu. Bu meydanda wishinskiy, bériya, molotof, kaganowich qatarliq barliq aliy sowét rehberlirining hemmisi bar bolup, ularning hemmisi 1944-yili 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we milliy azadliq inqilabqa, hetta inqilab rehbiri exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümige munasiwetlik shuningdek bu inqilab üchün mexsus siyasiy byuro qararlirini qobul qilghan erbablar idi. (Dawami bar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet