Shéng shisey hakimiyitining axirlishishida amérikining körsetken tesiri

Muxbirimiz ümidwar
2019-01-03
Élxet
Pikir
Share
Print
1933-Yildin 1944-yilghiche Uyghur élining siyasiy kontrolluqini qoligha éliwalghan lyawningliq xitay shéng shisey.
1933-Yildin 1944-yilghiche Uyghur élining siyasiy kontrolluqini qoligha éliwalghan lyawningliq xitay shéng shisey.
en.wikipedia.org

1941-Yili, sowét-gérman urushining partlishi, yaponiyening amérikining prél xarbor bazisigha hujum qilip, amérikining yapon'gha qarshi urush élan qilishi bilen ikkinchi dunya urushi yéngi bir jiddiy basquchqa kirdi we uzun ötmey amérika, sowét ittipaqi, en'gliyening fashizmgha qarshi ittipaqdashliqi shekillendi. 1942-Yiligha kelgende Uyghur diyari amérikining iran arqiliq qoral-yaraq, oq-dorilarni yaponiyege qarshi urush qiliwatqan gomindang qoshunlirigha yetküzidighan muhim ötkünchi bazigha aylan'ghan bolup, Uyghur diyarining fashizmgha qarshi ittipaqdash döletlerning öz'ara alaqe qilishida ötüshme yolluq orni ashti. Bu munasiwet bilen amérika hökümiti Uyghur diyarida, yeni ürümchide öz konsulxanisini échishni oylashqan bolup, xitay terepmu buninggha qoshulup, 1943-yili, 4-ayda ürümchide amérika konsulxanisi resmiy quruldi. Emma, amérikining ürümchide konsulxana qurup, bu rayonda öz herikitini bashlishi köp yillar sowét ittipaqining himayisi astida mewjut bolghan shéng shiseyning sowét ittipaqining gitlér gérmaniyesige qarshi urushta qiyin ehwalgha qalghan waqtidin paydilinip, xitay gomindang merkizi hökümiti bilen alaqe ornitip, 1943-yilidin étibaren sowét ittipaqining bu ölkidiki tesiri küchini tazilap, Uyghur diyarida gomindang hakimiyitining orntilishigha yol achqan, shuningdek Uyghur diyarida sowét ittipaqigha qarshi pozitsiye we teshwiqatlarni kücheytken waqtigha toghra kelgen idi.

Tarixchilarning perez qilishiche, jang keyshi amérikining ürümchide konsulxana qurushigha yol qoyup, amérika tesir küchini bu rayon'gha ekirish arqiliq sowét ittipaqining bu jaydiki monopoli we üstün tesir küchige taqabil turush, hetta sowét ittipaqining gérmaniye qoshunlirini tarmar qilip, özini ongshiwalghandin kéyin bu jayni tartiwélishini tosush üchün qollan'ghan chare idi. Démek, amérikining fashizmgha qarshi urushtiki ittipaqdashliqni kücheytish meqsitide bu rayonda öz pa'aliyitini bashlishi xitay-sowét riqabiti küchiyip ketken shuningdek buningda shéng shisey muhim rol oynighan bir weziyetke toghra kelgen idi.

Amérika yawropada ikkinchi urush meydani échishqa teyyarliniwatqan we sowét ittipaqining asiya rayonida yapon'gha qarshi urushqa kirishini qolgha keltürüshke tirishiwatqan mundaq bir peytte 1943-yilining axiriliri we 1944-yilining béshidin bashlap, altayda osman batur qatarliq qazaqlarning qoralliq qozghilangliri bara-bara janlinishqa bashlidi we hetta tashqi mongghuliye qazaq qozghilangchilirining arqa bazisigha aylandi, 1944-yilining yaz aylirida bolsa, nilqa taghlirida qozghilang partlap, bu heriketler sowét ittipaqining hésdashliqigha érishti. Buning bilen, bu weqeler fashizmgha qarshi urushta birlik sep hasil qilip, gérmaniye we yaponiye fashistlirigha qarshi yawropa we asiya urush meydanida küresh qiliwatqan sowét ittipaqi-amérika qoshma shtatliri, en'gliyening ittipaqdashliq munasiwetlirigimu tesir körsitishke bashlighan idi.

Mana shundaq ehwalda yerlik xelq teripidin "Jallat" dep nam alghan shuningdek sowét ittipaqi bilen xitay arisidiki ziddiyetni ulghaytish rolini oynap, fashizmgha qarshi ittipaqdashliqqa dexli yetküzgen shéng shiseyning siyasiy teqdirimu xelq'ara chong döletlerning diqqitidin orun aldi. Sowét ittipaqi arxip höjjetliridin melum bolushiche, sowét kompartiyesi siyasiy byurosi 1943-yili may éyidiki yighinida mexpiy türde Uyghur élidiki xelqlerning azadliq heriketlirini qollap, shéng shiseyni aghdurup, uni qoghliwétishni qarar qilghan. Chünki, shéng shisey sowét ittipaqining bu rayondiki menpe'etlirige qattiq zerbe bergen idi.

Mana mundaq ehwalda amérika terepmu shéng shisey mesilisige köngül bölüshke bashlidi. Bu munasiwet bilen amérikining chongchingdiki elchisi ga'uss amérika dölet ishliri ministirliqigha yollighan doklatida sowét hökümitining shéng shiseyge dostane emesliki, shéng shiseyning dawamliq hakimiyette qéliwerse chégra weqeliri we ziddiyetlerning dawamlishidighanliqini ilgiri sürgen. Ga'us xétide amérikani sowét-shinjang munasiwetlirige ashkara ariliship qélishtin éhtiyat qilishni teklip qilghan.

Amérika diplomatlirining 1940-yillardiki Uyghur élidiki pa'aliyetliri üstide tetqiqat élip barghan qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning qarishiche, amérika hökümiti sowét-xitay munasiwetlirining yamanliship kétishini xalimighan bolup, amérika elchisi ga'usning neziride shéng shisey sowét-xitay munasiwetlirining nacharliship kétishige tesir körsetken shexs idi.

Rus tarixchisi kiril barminning dissértatsiyesidiki pikirlerge asaslan'ghanda, amérika terep, dunya urushi dawamlishiwatqan bu ehwalda xitay bilen sowét ittipaqining urushup qélishining amérika bilen sowét ittipaqining ittipaqdashliq munasiwetlirige tesir yetku'izidighanliqi, xitay bilen sowét ittipaqining yarishishida, fashizmgha, bolupmu yaponiyege qarshi urushta hemkarliq hasil qilishida "Shinjang mesilisi" ning tosalghuluq qilidighanliqini yaxshi chüshen'gen idi.

Uning üstige shéng shisey 1937-1944-yilliri arisida yerlik Uyghur, qazaq we bashqa milletlerge qarita keng kölemde tutqun qilish, jazalash élip barghan bolup, shéng shisey dewri Uyghur diyarining 20-esir tarixidiki eng qabahetlik mezgil idi, tarixchilar shéng shisey türmiside 80-100 ming etrapida ademning öltürülgenliki qeyt qilinidu.

Rus tarixchisi barminning yézishiche, mana shundaq bir qatar ehwali astida amérika terep jang keyshining shéng shiseyni yötkep kétip, shéng shisey hakimiyitining axirlishishida halqiliq rol oynighan.

Amérika elchisi ga'us doklatida shéng shisey dawamliq "Shinjangda qéliwerse, sowét rusiyesi bilen bolghan munasiwetning buzulushi kélip chiqidu, shéng shisey, xitayning birlikidiki yoshurun xeter", dep qarighan,

Ablet kamalofning éytishiche, gerche amérikining shéng shiseyni ornidin qaldurush heqqide qandaq emeliy heriket qilghanliqi heqqide éniq matériyal bolmisimu, emma amérika shéng shiseyning jang keyshi teripidin yötkep kétilishi we shéng shiseyning zulmetlik dewrining axirlishishigha tesir körsetkenlikini jezm qilish mumkin, chünki eyni waqitta xitay amérikining bundaq qet'iy teklipi bolsa choqum anglaytti.

Rus tarixchisi kiril barmin özining "Chong döletlerning 1918-1949-yilliri shinjangdiki siyasiti" mawzuluq dissértatsiyeside amérika hökümitining jang keyshining shéng shiseyni yötkep kétishidiki asasliq amil ikenlikini körsitidu.

Toluq bet