Америка дипломатлириниң диққитидики шәрқий түркистан инқилаби

Мухбиримиз үмидвар
2019-01-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әйни чағдики шәрқи түркистанниң сиясий, һәрбий вә мәдәнийәт саһәсидики рәһбәрлириниң йиғилишидин бир көрүнүш. 1948-Йили. Ғулҗа, шәрқи түркистан.
Әйни чағдики шәрқи түркистанниң сиясий, һәрбий вә мәдәнийәт саһәсидики рәһбәрлириниң йиғилишидин бир көрүнүш. 1948-Йили. Ғулҗа, шәрқи түркистан.
Social Media

1944-Йили нилқа тағлиридин башлинип, шу йили 12-ноябир күни ғулҗа қозғилиңи нәтиҗисидә мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң қурулуши шуниңдәк уйғур, қазақ вә башқа хитай әмәс милләтләрниң бирликтә омумйүзлүк миллий азадлиқ инқилабиға атлинип, хитай гоминдаң армийәсини арқиму-арқидин тазилиши фашизмға қарши урушниң, йәни 2-дуня урушиниң һәл қилғуч басқучиға киргән мәзгилгә тоғра кәлди.

Бу вақитта үрүмчидә фашизмға қарши иттипақдаш үч дөләт, йәни совет иттипақи, америка қошма штатлири вә әнглийәниң консулханилири паалийәт қиливатқанлиқи үчүн или инқилаби уларниң диққәт нәзиридин орун алди.

Мана шу 1944-йили, шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин тартип, таки 1945-йили 10-айғичә болған арилиқта вә униңдин кейин америка һөкүмити шәрқий түркистан җумһурийити қурған қозғилаңчиларниң барлиқ һәрбий-сиясий һәрикәтлиригә йеқиндин диққәт қилған болуп, үрүмчидики америка консули роберт вард вә чоңчиңдики америка әлчилири хорас смит, харлей вә башқилар бәзидә һәр күни, бәзидә һәптә арилап, вашингтонни, йәни америка дөләт ишлири министирини қозғилаңчилар билән хитай гоминдаң армийиси арисидики уруш вәзийити, өлкә вәзийити вә совет иттипақиниң тәсири мәсилиси вә башқа әһваллар бойичә түрлүк учурлар билән тохтимай тәминләп турди шуниңдәк өзлириниң бир қисим тәшәббуслирини вә баһалирини оттуриға қойди.

Американиң бу мәсилиләргә аит дипломатийилик һөҗҗәтлири һәққидә издәнгән қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, америка бу вақитта хитайниң иттипақчиси болсиму, лекин уйғур диярида йүзбәргән қозғилаңларға, шәрқий түркистан җумһурийитигә хитайниң мәйданидин әмәс, башқичә қариған.

Ундақта америка дипломатлири или инқилаби башлиниши билән алди билән көпрәк қандақ нуқтиларға диққәт қилди? биринчидин, улар көпинчә қозғилаңниң партлаш сәвәби вә уларниң мәқситигә диққәт қилған. Америка тәрәп хитай әмәлдарлириниң или инқилабини қарилап яки бурмилап чүшәндүрүшлиригә ишәнмәй, мәсилиниң әмәлийити һәққидә тоғра йәкүн чиқиришқа тиришқан.

Мәсилән үрүмчидики америка консули роберт вард 1944-йили, 10-декабир күни америка дөләт ишлири министири или инқилабиниң таки 1944-йили, декабирғичә болған җәрянлири, вәқәниң келип чиқиши сәвәби вә хәлқара арқа көрүнүши қатарлиқ мәсилиләрдә узун доклат билән тәминлигән. У 1944-йили, 7-ноябир күни ғулҗа шәһиридә түркий ( уйғур), қазақ, татар вә ақ орусларниң қатнишиши билән қозғилаң партлиғанлиқи, қозғилаңчиларниң җәң қилип, һәрәмбағ, айродром вә бутхана қатарлиқ җайларни қоршавға елип уруш қиливатқанлиқи, уларниң әртәй давиниғичә болған җайларни игиләп турғанлиқи, қозғилаңчиларниң яхши қоралланғанлиқини баян қилған.

Роберт вард қозғилаңниң келип чиқиш сәвәби һәққидә тохталғанда, хитайларниң бу қозғилаңни русларниң иғваси, йәни улар тәрипидин кәлтүрүп чиқирилған дәп көптүрүватқанлиқини, әмәлийәттә буниң йәрлик хәлқниң сани аз болсиму, бирақ һакимийәтни игиливалған хитайларниң һөкүмранлиқиға қарши һәрикәт икәнликини илгири сүргән. Роберт вард 15-декабир күни йәнә бир қетим америка дөләт ишлири министириға тәпсилий мәлумат йоллиған болуп, у уйғур дияри аһалисиниң 4 милйон икәнлики, аһалиниң 75%ni уйғурлар, 5% ни хитайлар, қалғанлирини башқа милләтләр тәшкил қилидиған болсиму, түркий тиллиқ мусулман хәлқләрниң мутләқ көп санлиқ икәнликини шуниңдәк бу районда русийәниң мәнпәәтлириниң наһайити муһимлиқини, район аһалисиниң русийә түркистани билән миллий җәһәттин охшашлиққа игә икәнликини көрсәткән. У өзиниң бу җайдики түрлүк амиллар кәлтүрүп чиқиридиған 9 хил нәтиҗә һәққидики йәкүнини оттуриға қойиду. Униң қаришичә, буларниң бир қисми «бу райондики хәлқләр һечқачан өз актиплиқ билән хитайлаштурушни қобул қилмайду. Хитай һөкүмитиниң давамлиқ аҗизлишиши униң шинҗаңдики вәйран болуш хәтирини техиму зорайтиду, җәңдә давамлиқ тармар болуш вә қалаймиқанчилиқ түпәйлидин совет иттипақиниң бу җайға киришидин сақлиниш техиму тәс болиду. Хитай кейин шинҗаңдин айрилип қелиши мумкин» дегәнләрдин ибарәт. 

Роберт вард, хитай өзиниң бу җайға қаратқан «һазирқидәк ‹йүрүш қилиш сиясити'дин ваз кечиш вә буни шинҗаң үчүн қисмән аптономийилик һоқуққа алмаштуруш арқилиқ, еһтимал, маҗирани һәл қилалиши мумкин» дәп қарайду.

Америка тәрәп қизиққан йәнә бир нуқта шәрқий түркистан җумһурийитиниң қораллиқ һәрикитидә совет иттипақиниң һәрбий роли вә тәсир мәсилисидур. Доктор абләт камалофниң қаришичә, америка дипломатлири илидики қозғилаң һәрикәтлириниң җәряни һәққидики учурларни асасән дегүдәк хитай һәрбий-сиясий әмәлдарлиридин алғанлиқи үчүн хитай һәрбий-сиясий әрбаблири даим бу қораллиқ һәрикәтләргә пүтүнләй совет қошунлири вә совет қорал-ярақлириниң қатнашқанлиқини һәм буларниң һәл қилғуч рол ойниғанлиқини, йәрлик хәлқниң ундақ күчи йоқлуқини көрситишкә тиришатти. Шундақ болушиға қаримай америка дипломатлири бәрибир бу нуқтини әмәлий нуқтидин чүшинишкә әһмийәт бәрди.

Шәрқий түркистан қозғилаңчилириниң 1945-йили, 2-айғичә хитай қошунлирини тармар қилип, пүтүн или вилайитини азад қилиши америка дипломатлириниң алаһидә диққитини тартқан болуп, 1945-йили, 2-январ күни американиң чоңчиңдики әлчиси хәрлей америка дөләт ишлири министириға телеграмма йоллап, илидики қораллиқ һәрикәт җәрянини мәлум қилди. У учурларни үрүмчидики совет консули вә хитай армийиси 8-уруш райони қомандани җу шавляңдин алған болуп, җу шавляң илида җәңләр давамлишиватқанлиқи, сүйдүң, күрәләрниң хитайларниң қолида икәнлики, қозғилаңчиларниң қорғастин совет йүк машинилирида партлатқуч дориларни тошуп кәлгәнликини һәмдә уларниң «шәрқий асия түрк җумһурийити» тәшвиқатини давамлаштурғанлиқини мәлум қилған.

Хитай әмәлдарлири америка дипломатлириға ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитини «шәрқий асия түрк җумһурийити» дәп мәлум қилғанлиқи үчүн уларму башта шу хил намни ишләткән иди.

Әйни вақиттики шәрқий түркистан җумһурийити баш катипи абдурәвуп мәхсум ибраһиминиң 2002-йили, һаят вақтида сөзләп беришичә, азадлиқ тәшкилати ғулҗада қозғилаңни өзлири башлиған вә хәлқниң қозғилиши билән ғулҗа шәһириниң көп җайлирини азад қилған вә хитай қошунлирини «силиңбу» ни ташлап һәрәмбағқа киривалған иди. Тәхминән 1 ай болған совет һөкүмити паленофни әвәткән вә совет генераллири келип ярдәм беришни башлиған. Советлар башта уларға ишәнмигән, улар ғәлибә қилғанни көрүп андин ярдәм беришкә башлиған.

Униң ейтишичә, һәқиқәтән өзлиригә бу вақитта совет һәрбий мәслиһәтчилири келип ярдәмләшти, бирақ, хәлқниң күрәш роһи юқири иди. Хитайдин қутулсақла болди дәп күрәшкә атланған вә совет иттипақиниң ярдимигә еришкән һәм башта уларниң вәдилиригә ишәнгән, лекин инқилабтики асасий амил йәнила уйғурлар өзлири вә миллий армийиниң өзи иди.

Америка әлчиси хәрлей 1945-йили 15-январ күни америка дөләт ишлири министириға йәнә телеграмма йоллиған болуп, у җу шавляңниң қозғилаңчиларниң адәм саниниң 15 миңға йәткәнлики, сүйдүң вә күрәниң қолдин кәткәнликини билдүргәнликини мәлум қилған. Хурлейниң 19-январ күнидики дөләт ишлири министирлиқиға йоллиған йәнә бир телеграммисида көрситилишичә җу шавляң қозғилаңниң пүтүнләй совет иттипақиниң илһамландуруши вә йетәкчилик қилиши билән болуватқанлиқини ейтқанлиқини тәкитлигән. Қисқиси, хитай даирилири совет иттипақиниң или инқилабини қол тиққанлиқи, һәтта һәрбий җәһәттин арилашқанлиқини америка һөкүмитигә шикайәт қилиш әһвали изчил давамлашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт