Sherqiy türkistan yaki Uyghuristandin "Shinjang Uyghur aptonom rayonigha"

Muxbirimiz ümidwar
2019-10-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri.  Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri. Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.
Photo: RFA

1949-Yili, 10-ayda xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, xitaydiki her qaysi milletlerge qandaq milliy muxtariyet hoquqi bérish, yeni fédératsiyelik tüzüm boyiche, ichki mongghuliye, Uyghur diyari, tungganlar rayoni, tibet we bashqa rayonlargha milliy jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi, bolupmu sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish kérekmu yaki xitay kompartiyesi 1949-yili, 9-ayda testiqlighan "Ortaq programmisi" boyiche "Milliy térritoriyelik aptonomiye" hoquqi bérish kérekmu dégen mesililerde talash-tartishlar dawamlashti. Lékin, seypidin ezizning öz eslimisining 3-tomida qeyt qilishiche, xitay kompartiyesi 1954-yili béyjingdiki aptonomiyege a'it yighinda hetta mongghul wekillirimu birleshme jumhuriyet hoquqini telep qildi, emma xitay kompartiyesi junggoning ehwalining sowétlar ittipaqigha oxshimaydighanliqi, az sanliq milletlerning junggoda aran 6% ikenlikini körsitip, bundaq yolgha mangmaydighanliqini qet'iy jakarlap, peqet birla yol, yeni milliy térritoriyelik aptonomiye ikenlikini tekitlidi.

Qazaqistandiki tarixchi munir yérzin ependining qarishiche, xitay kompartiyesi özining burunqi izchil tekitligen fédératsiye tüzümi qarishidin waz kéchip peqet milliy térritoriyelik aptonomiye charisinila qollandi, bu uning öz milliy menpe'etidin chiqish qilin'ghanidi. Xitay kompartiyesi egerde milletlerge sowét ittipaqidek ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet berse, hoquqni merkezleshtürüshning tes bolidighanliqini, hetta jumhuriyetlerning ayrilip kétish hoquqini bolidighanliqini chüshinip, buni özi üchün ziyanliq hésablidi. Chünki, sowét ittipaqidiki ittipaqdash jumhuriyetlerning öz asasiy qanunliri, öz bayraqliri, öz dölet teshkilati sheklen bolsimu bar idi.

Xitayda her qaysi milliy rayonlardiki aptonomiyelik hoquqlarning yolgha qoyulushi her xil usul we waqit perqi boyiche élip bérilghan bolup, eyni waqitta xitay üchün qandaq aptonomiye bérish mesilisi eng murekkep rayon 1944-yili, musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurup, besh yil musteqil hakimiyet mewjut bolghan Uyghurlar diyari idi. Seypidin ezizning eslimiside qeyt qilinishiche, ju énley qatarliq xitay kommunist rehberliri uning "Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti" qurush teklipigimu qoshulmay, bu mesilini muzakire qilishqa qaldurghan. Shuningdin kéyin 1951-yili, 3-ayda sherqiy türkistan jumhuriyitining sabiq kadirliridin, ghuljidiki 51 ziyaliyning "Uyghuristan jumhuriyiti" qurush teklip layihisi wang jin qatarliq xitay kommunist kattiwashliri teripidin qattiq tenqid qilindi we xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjangda milliy muxtariyet qurushqa jiddiy tutush qilmastin, belki muzakire qilish, jaylardiki milletler ehwalini omumyüzlük tekshürüsh, aptonomiyelik orunlarni qurushqa mes'ul organlarni qurush, rehberlerni békitish, aptonomiye kadirlirini terbiyelesh we axirida aptonomiye hoquqini asasiy millet Uyghurlardin emes, belki töwendin bashlash, yeni sani az milletlerning hoquqidin bashlash charilirini qollandi. 

Tarixiy menbelerge qarighanda, xitay merkiziy hökümiti, 1951-yili, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining 51 neper kadirining Uyghuristan jumhuriyiti qurush layihisi qattiq tenqid qilin'ghandin kéyin, 1952-yili, 8-awghust küni "Jungxu'a xelq jumhuriyiti milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush programmisi" ni élan qilip, milliy térritoriyelik aptonomiyening asasiy mezmunliri we prinsiplirini békitti shuningdek xitay kompartiyesi shinjang shöbe komitétigha milliy aptonomiye teyyarliq qilish xizmitini asasiy xizmet qilip élip bérishni körsetti, shuningdek milliy aptonomiyelerni yolgha qoyushni yer islahati xizmiti axirlashqandin kéyin bashlashni belgilidi.

Seypidin ezizning öz eslimiside qeyt qilishiche, 1952-yili, wang jin uninggha maw zédungning uning milliy aptonomiye toghrisida konkrét pikir qoyushini telep qilghanliqini yetküzgen, shuning bilen u derhal tutush qilip bir pikir layihisi teyyarlighan bolup, u özining bu layihede Uyghur muxtariyitini "Ittipaqdash aptonom réspublika depmu atimay", "Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti" dep atash pikirini yazghanliqini qeyt qilidu.

Seypidin eziz özining mezkur pikir layihisini muzakire qilghanda léninning "Milletler öz teqdirini özliri belgilesh hoquqi" mesilisi otturigha qoyulghanda, déng lichünning qarshi pikirde bolghanliqini qeyt qilidu. Uning ashkarilishiche, u, bu prinsipni Uyghur diyaridimu ishqa ashurushni tekitligen bolsimu, emma déng lichün qarshi chiqip, buni sowét ittipaqidiki milletlergila qaritilghan dep turuwalghan. Seypidin eziz bu heqte: "Ish qilip bu mesilide xéli talash-tartishlarni qilduq, déng lichünmu léninning eserlirini élip chiqti, menmu léninning, stalinning eserlirini élip chiqip, mejliste xéli munazirileshtuq, lékin bu muzakiride her ikkila terep bir-birimizni qayil qilalmiduq, shu boyiche ish shundaq qéliwerdi" deydu.

Xitay hökümiti, 1952-yili, 8-ayda ürümchide shinjang ölkilik milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush teyyarliq komitéti qurup chiqip, burhan shehidini mudirliqqa, gaw menchün, seypidin eziz, enwer jakulinni mu'awin mudirliqqa teyinlidi. Buningda her millettin 40 kishi kirdi, abdulla zakirof bu komitétning kündilik xizmetlirige mes'ul boldi. 

1953-Yili, 2-aprél küni xitay kompartiyesi shinjang shöbe biyurosi yighin échip xitay merkiziy hökümitining milliy aptonomiye xizmitige a'it körsetmisini uqturdi, xitay merkizi hökümiti töwendikidek qoshumche körsetme bergen. Bu körsetmide shinjangda 13 millet barliqi, ularning ichide Uyghurlar asasiy millet, shunga Uyghurlar milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush jeryanida we yolgha qoyup bolghandin kéyin, teshebbuskarliq bilen bashqa qérindash milletlerge yardem körsitishi kérek, shuningdek qazaqlar aptonom rayonida ichide 13 millet bolghanliqi üchün qazaqlarmu öz aptonom rayoni ichide bashqa azsanliq milletlerge köngül bölüshi kérekliki tekitlen'gen. Axirida yene milliy térritoriyelik aptonomiyeni "Töwendin yuqirigha", "Kichiktin chonggha" qarap yolgha qoyush belgilen'gen. Bu pilan boyiche aldi bilen rayon-yéza derijilik aptonom rayonlarni qurush, ikkinchi qedemde, nahiye derjiliklerni qurush, 3-qedemde, wilayet derijiliklerni, 4-qedemde, memuriy mehkime, yeni mu'awin ölke derijilik aptonom rayonni qurush, 5-qedemde ölke derijilik aptonom rayon qurush qarar qilindi. 1954-Yili, aptonom rayonlarni qurush ishliri bashlinip, 1954-yilining axirighiche barliq aptonom yéza, aptonom, nahiye, oblastlarning hemmisi bolup, 27 aptonomiyelik hoquq orunlirini qurulup boldi.

1954-Yili, xitay merkiziy hökümitining pilanlishi boyiche aldi bilen atushni merkez qilip qizilsu qirghiz aptonom rayoni, korlini merkez qilip, mutleq köp qisim teklimakan wadilirini öz ichige alghan bayin'gholin mongghul aptonom rayoni. Ili, tarbaghatay we altayni öz ichige alghan ili qazaq aptonom rayonliri quruldi. Seypidin eziz eslimiside özining qizilsu qirghiz aptonom oblastigha atush qatarliq déhqanchiliq jaylirini kirgüzüsh, ilini öz ichige alghan üch wilayetni asas qilip, qazaq aptonom oblasti qurush hemde bayin'gholin mongghul oblasti qurush mesiliside bir qisim Uyghur kadirlarning bu pikirning hemmisige qoshulmaydighan qarashlardimu bolghanliqi, emma özining chüshendürüp qayil qilghanliqini yazghan.

Emma, 1954-yilidin bashlap, taki 1955-yili, 9-ayghiche Uyghurlargha téxi aptonomiye hoquqi bérilmigen bolup, Uyghur diyaridiki qazaq, qirghiz, tunggan, mongghul, tajik, shiwelerge aptonom hoquqlar bérilip, ularning chégraliri ayrilip, yashighan zéminliri belgilinip bolun'ghan. 1955-Yili barliq "Aptonom rayonlar" aptonom oblastqa, aptonom nahiye we aptonom yézilargha özgertilip, Uyghurlargha bolsa töwen derijilik "Aptonom rayon" namida hoquq bérilgen. 

Shuningghiche bolghan ariliqta xitay barliq aptonom jaylarni ili qazaq aptonom rayoni, qizilsu qirghiz aptonom rayoni, sanji tunggan aptonom rayoni dégendek namlar bilen atighanidi. Emma, 1955-yili, 7-aydin kéyin bularni "Oblast", emma, Uyghurlargha bérilgen aptonom hoquqni "Aptonom rayon" gha almashturdi.

Lékin, Uyghurlar arisida özlirige bérilidighan aptonomiyelik hoquqning zadi qanchilik derijide bolidighanliqi, choqum aptonom jumhuriyet yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérilish-bérilmesliki mesilisi yenila ayding emes bolup, 1953-yili, 12-ayda Uyghurlargha ölke derijide aptonom hoquqi bérilidighanliqi jakarlan'ghandin kéyin naraziliqlar yene kücheydi. Merhum tarixiy shahit hashir wahidining 1990-yillarda qazaqistandiki "Yéngi hayat" gézitide élan qilghan eslimisige qarighanda, 1953-yilidiki milliy aptonomiye mesilisi heqqidiki yighinda Uyghur wekilliri shinjangning namini "Uyghuristan" gha özgertish we ölkidin yuqiri derijilik aptonomiye bérish mesilisini otturigha qoyghan bolsimu, wang énmaw bashliq xitay wekilliri we bashqa bir qisim wang énmaw terepdarliri qazaq, mongghul qatarliq millet wekilliri qarshi chiqqan.

Xitay menbeliride qeyt qilinishiche, axiri 1951-1955-yili arisida xitay merkizi hökümiti aldigha Uyghur diyari da'irisidiki aptonomiyelik birlikning nami heqqide bir qanche xil teshebbuslar qoyulghan bolup, bular: bu aptonom jayning namini "Uyghuristan aptonom yaki ittipaqdash jumhuriyiti" dep atash, yeni biri "Uyghur aptonom rayoni", yene biri bolsa "Shinjang aptonom rayoni" dep atash idi. Hetta yene "Tyanshan aptonom rayoni" dep atashmu otturigha chiqti. Seypidin eziz öz eslimiside qeyt qilishiche, u 1954-yili béyjinggha barghanda, shi jongshün maw zédongning uningdin "Shinjanggha bérilidighan aptonomiye" ni "Shinjang aptonom rayoni" dep atashqa qoshulush-qoshulmasliqi heqqidiki pikir sorighanliqini yetküzgende, seypidin eziz özining "Aptonomiyening tagh deryalargha bérilmeydighanliqi, uning milletke bérilidighanliqi, shunga bu jaygha Uyghur qoshulushi kéreklikni éytqanliqini, uzun ötmey maw zédongning bu pikirge qoshulup, "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dep atashqa maqul bolghanliqini bayan qilidu. Wehalenki, burhan shehidi seypidin ezizning maw zédongning pikirige qarshi chiqip, Uyghur sözini qoshush telipini otturigha qoyushidin narazi bolidu. Heqiqeten, Uyghurlargha bérilidighan bu aptonomiyelik hoquqning namini "Shinjang aptonom rayoni" dep-atash mawning pikiri idi. Qisqisi, pütün Uyghurlar diyari parche-parche aptonom jaylargha bölünüp, hemme jaylargha her qaysi milletlerning igidarchiliq hoquqi bérilgendin kéyin andin Uyghurlar diyarini Uyghuristan we yaki sherqiy türkistan depmu atlimastin, shuningdek ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyetmu bermestin, belki "Shinjang" nami astida "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" hoquqi bérilip, 1955-yili 10-ayning 1-küni, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 6 yilliq xatire künide "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" qurulghanliqi jakarlinip, seypidin eziz tunji qétim re'is bolidu. Qehriman ghojamberdining qeyt qilishiche, xitay aptonomiye mesiliside sowét ittipaqining jumhuriyetlik aptonomiye modélini ülge almisimu, emma uning bezi usulliridin paydilandi, mesilen ular Uyghurdek chong milletke, yeni pütün Uyghur diyari ahalisining 75 % teshkil qilidighan xelqqe eng töwen derijidiki aptonomiye hoquq birliki bolghan "Aptonom rayon" salahiyiti berdi, sowét ittipaqida bolsa "Aptonom rayon" nopusi on nechche mingghimu yetmeydighan nahayiti az sanliq milletlerge bérilidighan bolup؛ "Aptonom rayonlar" adette aptonom oblasttin töwen bolidu we oblastning astida rayonlar, yeni nahiyeler bolidu, aptonom oblastlar ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyetlerning astidiki salahiyette bolidu. Qehriman ghojamberdi bu heqte: "Uyghurlargha aptonom rayoni namini bérish pilanliq qilin'ghan ish, Uyghuristanni aldi bilen qazaq, qirghiz, mongghul we bashqa milletlerge parchilap bérip, aldi bilen ularning hoquqlirini kapaletke ige qilip bolup, axirida Uyghurlarning mesilisini hel qilishi emeliyette bu milletler bilen Uyghurlar arisida ziddiyet chiqirishni meqset qilghan. Hazirghiche qazaqistan we rusiyelerde xitaydiki Uyghurlargha qazaqlardin töwen aptonom hoquqi bérilgen, yeni qazaqlargha oblast, Uyghurlargha rayon, yeni nahiye derijilik hoquq bérilgen deydighan chüshenche bar, biz da'im xitayning aptonomiye usulida oblastning aptonom rayonning terkibide bolidighanliqini chüshendürduq. Omumen, xitayning aptonom rayon uqumi tolimu müjimeldur" deydu.

1955-Yili, 10-ayda ölke derijisidiki Uyghur aptonom rayonining qurulushi bilen Uyghur milletperwerlirining Uyghuristan yaki sherqiy türkistan jumhuriyiti arzuliri köpükke aylan'ghan bolsimu, emma yenila üzülüp qalmidi, ular öz telepliri we küreshlirini dawamlashturuwergendin kéyin, axirida xitay kompartiyesi teripidin 1957-1958-yilliri "Yerlik milletchi"" qalpiqi kiydürülup qattiq jazalandi.

Toluq bet