1933-Yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasiy qanun layihisi (1)

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-03-24
Share
sherqiy-turkistan-asasiy-qanuni-305.png "Istiqalal" mejmu'esining tunji sanigha bésilghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti dölet asasiy qanonining lahiyesi (qutlan fotosi)
RFA/Qutlan

1933 - Yili 12 - noyabirda qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti jakarlinish harpisida mexpiy halda teshkillen'gen "Istiqlal jem'iyiti" ning milliy dölet qurush yolidiki teyyarliq ishlirigha jiddiy yosunda kirishkenliki melum. Jumhuriyet élan qilinishi bilenla "Istiqlal jem'iyiti" shu yilining ramizan éyida özining organ zhurnili hésablan'ghan "Istiqlal" mejmu'esi neshir qilip tarqatqan. Mejmu'ening tunji sanida mezkur jem'iyetning ilmiy hey'iti teripidin sherqiy türkistan islam jumhuriyitige béghishlap teyyarlan'ghan dölet asasiy qanonining lahiyesi élan qilin'ghan.

Asasiy qanon lahiyesi muqeddimidin bashqa 30 maddidin teshkil tapqan bolup, dölet tüzülmisi hemde hökümet teshkilining tüp prinsipliri qanoniy asasta sherhilen'gen. Bolupmu sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet xaraktéri, milliy mejlis (parlament), re'is jumhur (prézidént), bash wekil (bash ministér) hemde herqaysi nazaretler (ministérlikler) ning wezipiliri we öteshke tégishlik mejiburiyetliri éniq belgilen'gen. Biz bu heqte téximu tepsiliy melumat élish üchün istanbuldiki sutuq bughraxan ilim we tetqiqat merkizining tetqiqatchisi doktor alimjan boghda bilen söhbet élip barduq.

Alimjan ependining "Istiqlal" mejmu'eside bésilghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining asasiy qanon lahiyesini tetqiq qilishigha qarighanda, bu qanon islam dinining rohi we Uyghur xelqining tarixtin buyanqi milliy döletchilik en'enisige mas kélipla qalmastin belki yene öz dewrdiki zamaniwiy shekilde qurulghan döletlerning qanon tüzülmiliridinmu muwapiq örnek alghan iken.

Bolupmu "Asasiy qanon lahiyesi" ning bash qisimidiki maddilirida sherqiy türkistan islam jumhuriyitining jumhuriyet tüzümini asas qilghan xelqchilliq asasidiki milliy dölet ikenliki ilgiri sürülgen. Milliy mejlis (parlamént) ning dölet qanoni we döletning chong ishlirini maqullaydighan eng aliy organ ikenliki, re'is jumhurning döletning aliy rehbiri, atisi shundaqla milliy quwwet (armiye) ning bash qomandani bolidighanliqi, bash wekil (bash minister) ning hökümet béshi we barliq ministérliklerning memuriy rehbiri wezipisini atquzidighanliqi alahide tekitlen'gen.

Doktor alimjan boghda ependi mezkur "Asasiy qanon lahiyesi" ni shu mezgildiki türkiye jumhuriyitining asasiy qanoni bilen sélishturup, Uyghur wetinide qurulghan bu jumhuriyetning öz dewridiki asiya we yawropada dunyagha kelgen milliy döletlerge oxshashla zamaniwiy shekildiki bir qanon asasigha ige ikenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet