Йосиф сталин вә мав зедоңниң достлуқиға путлашқан «уйғур тарихи» (2)

Мухбиримиз үмидвар
2020-06-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әйни заманда, мавзедуңниң москвани зийарәт қилғанда сталин билән чүшкән сүрәтлиридин бири.
Әйни заманда, мавзедуңниң москвани зийарәт қилғанда сталин билән чүшкән сүрәтлиридин бири.
RFA Archive

Китабниң   тунҗуқтурулушидики  сәвәб

Атақлиқ совет иттипақи археологи вә тарихшунаси а.Н бернштам  өзиниң « уйғур хәлқиниң қәдимки вә дәсләпки оттура әсирләр тарихиниң қиссилири» намлиқ  китабиниң  муқәддимисидә  бу әсирини йезишниң түп муддиасини ипадә қилған. Апторниң китабиниң кириш сөзи 1949-йили йезилған болуп, у мәзкур уйғур тарихи илмий әсириниң сиясий әһмийити  һәққидә тохтилип,  ғәрб алимлири вә түркийә тарихчилириниң түрк вә  уйғур тарихи һәққидики қарашлири һәм  методологийәсини тәнқид қилиду . Китабниң оқурмән нишаниниң биваситә уйғур дияри,  болупму, әйни вақитта миллий азадлиқ инқилаби давамлишиватқан  ғулҗиниң оқурмәнлири икәнликини әскәртиду. Уйғур тилидики кириш сөз қисмини тәһлил қилғанда,  аптор китабни 1949-йилидин  илгири тамамлиған болуп, бәлки уйғурчә тәрҗимиси сәл кечиккән вә 1951- йили нәшир қилишқа тәйяр болған.
Ундақта апторға  немә үчүн мәзкур уйғур тарихи очерикини йезиши керәк болди? дегән соал туғулиду. Мәлумки, бу совет иттипақиниң  1944-1949-йиллиридики  уйғур дияри  сиясити билән зич мунасивәтлик болуп, совет иттипақи  уйғур диярида , болупму или , тарбағатай вә алтайда елип берилған миллий азадлиқ  һәрикитини һәр җәһәттин қоллиғаниди.  Совет иттипақи бу райондики уйғур қатарлиқ милләтләрниң миллий азадлиқ һәрикитини һәрбий-сиясий, сода-иқтисадий  вә мәдәнийәт җәһәтләрдин қоллиғандин ташқири муһим әмәлий ярдәмләрни көрсәтти. Ғулҗини мәркәз қилған үч вилайәттә совет иттипақиниң мәдәнийәт , маарип шуниңдәк  миллий идийә вә сиясий тәсири күчлүк болди.
Совет иттипақи мәхсус ташкәнт шәһиридә « шәрқ һәқиқити» журнили вә нәширияти ,  алматада « қазақ ели » журнили вә нәширияти қуруп, мәхсус уйғур тилида қәрәллик журналларни вә китабларни чиқирип, шәрқий түркистантанға  киргүзди.  Бу журналларда даим уйғур тарихи, мәдәнийитигә аит мақалиларми бесилатти. Гоминдаң һөкмранлиқидики башқа йәттә вилайәттә болса совет журналлири вә китаблири қаттиқ чәклинәтти. Булардин башқа йәнә ғулҗида нәшир қилинидиған уйғур тилидики « азад шәрқий түркистан» гезити, « күрәш», « иттипақ » журнили вә башқа мәтбуатларда миллий сиясәт, миллий азадлиқ  идийилири муһим тема болғандин ташқири уйғурларниң қәдимки, оттура әсирләр вә йеқинқи заман ентик, сиясий, мәдәнийәт тарихиға аит мақалиларму давамлиқ нәшир қилинди.
1946-Йили, 7-айда совет иттипақиниң васитичилиқида шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай мәркизи һөкүмити арисида бирләшмә һөкүмәт қурулуп, мәлум мәзгил өткәндин кейин, йәни 1947-йили 5-айда  җаң кәйши мәсуд сәбири байқозини бирләшмә һөкүмәтниң рәисликигә тәйинләш билән шәрқий түркистан җумһурийити тәрәп  хитайниң өзлириниң қошулуши вә разилиқини алмай турупла чиқарған бу қарариға наразилиқ билдүрди. Узун өтмәй турпан қозғилиңи партлап, қанлиқ бастурушқа учриди. Әхмәтҗан қасими башчилиқидики шәрқий түркистан тәрәп вәкиллири бирләшмә  һөкүмәтни ташлап ғулҗиға қайтип кетиш билән шәрқий түркистан армийәси билән хитай армийәси арисида манас дәряси бойидики қарму-қаршилиқ қайтидин күчәйди. Хитай гоминдаң һөкүмити уйғурларниң  совет иттипақиға қарши сиясий қатлими  болған мәсуд сәбири байқози, муһәммәд имин буғра вә әйса әпәнди башчилиқидики  түркчилик вә советкә қарши пикир еқимини  қоллиди.
Униң үстигә 1947-1949-йиллири  соғуқ  мунасивәтләр урушиниң дәсләпки басқучида, совет иттипақи билә ғәрб дөләтлири мунасивәтлириниң арисидики җиддийликигә әгишип совет -хитай мунасивәтлириму күндин күнгә йирикләшти, хитайда компартийә билән  гоминдаң арисидики ички уруш барғансери кеңәйгән болуп, гоминдаң партийиси вә хитай җумһурийитиниң ғәрб билән болған һәмкарлиқи техиму күчәйди вә ашти.  Гомидаң сиясий қатлимида советкә қарши тәшвиқатлар күчәйди.
Бернштам әсириниң кириш сөз қисмида әйни вақиттики  уйғур дияри, хитайниң сиясий вәзийити вә хәлқиарадики идийәви тоқунушларни әскәртиш билән биргә  түркийәдики пантүркизмлиқ тарихи нуқтинәзәрлирини тәнқид қилиду һәм  шәрқий түркистандиму  пантүркчилик идийәлири вә  тарихи көз қариши мәвҗутлуқини тилға елип,« пантүркчиләрниң шинҗаңдики садақәтмән мухлислири полат қадири қатарлиқлар шуларниң  изи билән маңмақта»,дәп полат қадири қатарлиқларни  әйибләйду. Әйни вақитта м.Буғра, п.Қадири, м.Сәбири, қ.Қодай вә башқа түркчилик  тарихи вә сияси идеологийәлик пикир еқимиға игә кишиләр  уйғурлар,  җүмлидин  уйғур дияриниң тарихи мусапилири һәққидә өз тарихи вариянтлири вә көз қарашлирини ,җүмлидин ортақ түрк етник тарихи һәм миллий кимлик нәзәрийәсини өзлири нәшир қилға гезит -журнал сәһипилири арқилиқ хәлқ ичигә тарқитивататти.  1948-Йили,  полат қадириниң « өлкә тарихи» намлиқ әсири уйғур тилида үрүмчидә нәшир қилинди. Муһәмәд  имин  буғраниң 1940-йили йезилған « шәрқий түркистан тарихи» намлиқ китабиниң мәлум қисимлириму үрүмчидә тарқалди. Бу әсәрләр түркийидә нәшир қилинған түрк  тарихи әсәрлириниң тәсиригә  учриғаниди. Әнқәрәдики уйғур иниститутиниң директори, доктор әркин әкрәмниң қаришичә,  совет иттипақи әнә шу өз истратегийәлик мәнпәәтлирини қоғдаш үчун шәрқий түркистандики уйғурларниң хитайдин пәрқлиқ болған тарихини йорутушқа тиришти шуниңдәк уйғурларға мундақ тарихий роһни тәмин етиш һәм пантүркизимға қарши туруш  арқилиқ уйғурларни вә шәрқий түркистанни өз истратегийәлик мәқсәтлири үчүн козур қилип пайдиланди. Бернштамниң уйғур  тарихи әнә шу мәқсәт билән йезилғаниди.

Доктор абләт камалофниң қаришичә, бу вақитта йәнә  бир тәрәптин хитай тарихчилириму һәтта җаң җиҗоңниң өзиму «шинҗаң тарихи», уйғурлар тарихи һәққидә мақалиларни йезип, « шинҗаң  қәдимдин , йәни хән дәвридин тартипла җуңгониң земини болған», « уйғурлар 9-әсирдә бу йәргә көчүп кәлгән. Хәнзулар  уйғурларидн балдурла бу җайда яшиған»дегәндәк нуқтиинәзәрләрни тәрғип қилип, уйғурларниң бу өлкидики йәрликликини  вә мустәқиллиқ һоқуқини инкар қилди.
Мана шундақ хәлқара , хитай вә уйғур дияриниң  вәзийитигә көрә,  совет иттипақи уйғурлар арисида милий идеологийә, милләтләрниң өз тәқдири өзлири бәлгиләш һоқуқи вә башқа идийәләрниң  күчәп тәрғип қилинишини қоллиди.
Демәк,совет тарихшунаси а.Н. Бернштанмиң « уйғур тарихи»әнә шундақ бир қатар вәзийәтниң тәқәззаси бойичә мәхсус совет шәрқ тарихи  программиси бойичә  уйғур дияри  үчүн тәйяланғанғаниди.  Әсәрдә уйғурларниң  бу земин  аһалисиниң 80%ни тәшкил қилидиғанлиқи, уйғурларниң қәдимдин тартип бу земинда пәйда болуп, һәр хил дөләтләрни, җүмлидин қанқил дөлити, орхун  уйғур қағанлиқи, гәнсу  уйғур дөлити, қараханилар сулалиси вә башқиларни қуруп, шанлиқ мәдәнийәтләрни яритип, бу земинниң игилири болғанлиқи, тарихтики хитай ханданлиқлириниң бу җайға таҗавузчилиқ қилғанлиқи, әмма хитайларниң һечқачан бу җайда асаслиқ күч вә башқурғучи болалмиғанлиқи, бу земинниң тарихиниң хитай тарихиниң бир қисми әмәслики, уйғурларниң әзәлдин айрим сиясий гәвдә болғанлиқи вә башқиларни көрсәткән.
Бу китаб русчә тәйярлинип уйғурчиға тәрҗимә қилинған . Бирақ китабниң русчә нусхиси һечқачан  нәшир қилинмиған. Немишқиду, һазирғичә болған арилиқта  бернштамниң пүтүн әсәрлири тизимликидә мәзкур китабниң русчә нусхиси тилға елинмайду.
Мәзкур әсәрниң уйғурчә тәрҗимис 1951-йили алмута шәһиридики мәхсус  уйғур ели  үчүн хизмәт қилидиған « қазақ ели» журнили нәширияти тәрипидин  дәсләпки пикир елиш мәқситидила  аз миқдарда чиқирилип, алимларниң қолиға пикир елиш үчүн тапшурулған болсиму, әмма көпәйтилип чиқирилип, уйғур дияриға әвәтилиштин тохтитилди һәм  йиғивелинди. Абләт камалофниң қаришичә, бу 1949-йили,  язда совет иттипақиниң  уйғур райониға қаратқан сияситидә түптин өзгириш йүз бәргәнлики билән мунасивәтликтур.  Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, һәқиқәтән, соғуқ мунасивәтләр уруши еһтияҗи үчүн совет иттипақи хитай компартийәсиниң хитай хәлқ җумһурийитини  тезрақ қурушини вә уйғур диярини игилишини қоллашни қарар қилди. Арқидин 1950-йили,14-феврал күни москвада сталин билән мав арисида  совет-хитай достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамиси рәсмий имзалинип, икки дөләтниң « шерин ай»дәври башланди. Совет иттипақи америка башлиқ ғәрб дөләтлиригә қарши бирликсәп һасил қилиш үчүн хитай компартийәсигә һәрбий-сиясий, иқтисадий җәһәттин ғайәт зор дәриҗидә ярдәм көрсәтти.  Хитайму пүтүнләй совет иттипақи тәрәптә туридиғанлиқини җакарлиди. Демәк, бернштамниң «уйғур тарихи» совет -хитай достлуқ мунасивәтлириниң еһтияҗи  үчүн  уйғур дияридики уйғурларға тарқитилиштин қалдуриветилди.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт