Stalinning 1937-1938-yilliridiki "Chong térrorluqi" xatirilendi

1937-1938-Yilliri stalin rehberlikidiki sowét kommunist diktator tüzümining siyasiy tazilash herikiti sabiq sowét ittipaqi xelqliri, jümlidin hazirqi musteqil jumhuriyet xelqlirige untulmas azabliq tarixiy eslimilerni qaldurghan idi.
Muxbirimiz ümidwar
2012-10-30
Share
Joseph-Stalin-305.jpg Joséf stalin.
www.google.com

Rusiye tarixchilirining hésablishiche, 1937-we 1938-yilliridiki "Xelq düshmenlirini tazilash" dep atalghan bu herikette bir yérim milyondin artuq adem qolgha élinip, buning 681 ming nepiri étip tashlan'ghan. Ene shu qétimliq tazilashta ottura asiyadiki Uyghurlar hetta Uyghur élidiki Uyghurlarmu bigunah qurbanlargha aylinip, Uyghur xelqining abdulla rozibaqiyéf, xoja niyaz haji qatarliq dölet erbabliri, minglighan ziyaliyliri we milletperwerliri öltürülgen hem türmilerge tashlan'ghan idi.

10-Ayning 30-küni 1937-1938-yillardiki stalinning chong tazilash herikitide qurban bolghanlarni xatirilesh küni. Bu kün munasiwiti bilen 29-öktebir we 30-öktebir künliri bir qatar ammiwi xatirilesh pa'aliyetliri ötküzüldi.
Intérfakisning xewer qilishiche, 29-öktebir küni "Xatire" namliq kishilik hoquq teshkilatining uyushturushi bilen moskwadiki sabiq sowét k g b binasigha yéqin meydanda "Isim sheripini eslige keltürüsh" namida xatirilesh pa'aliyiti ötküzüldi. 30-Öktebir küni bolsa, moskwadiki butow xatire ornida sham yéqip qurbanlarni xatirilesh pa'aliyiti uyushturuldi. Bu jaygha 1937-1938-yili moskwada stalin bixeterlik tarmaqliri teripidin étilghan 20 mingdin artuq adem kömülgen idi.

Rusiye alimi wikor zéméskofning "Sowét ittipaqidiki siyasiy teqiblesh" namliq kitabida körsitilishiche, 1937-1938-yilliri, sabiq sowét ittipaqi tarixidiki eng dehshetlik qara yillar bolup hésablinidu. Sowét ittipaqi kompartiyisi merkiziy komitétining xelq düshmenlirini tazilash qarari boyiche pütün memliket miqyasida partiye, hökümet, herbiy, edebiyat-sen'et, ilim-pen we bashqa her türlük saheler boyiche xelq düshmenlirini tutup jazalash élip bérilip, pütün sowét ittipaqi boyiche bir yérim milyondin artuq adem qolgha élinip, bularning ichide 681 mingdin artuq adem étilghan, qalghanliri uzun mezgillik türme we emgek lagérlirida tutulghan. Peqet moskwa shehiride 30 ming adem étip tashlan'ghan.

1937-1938-Yilliridiki stalinning bu tazilash herikiti bügünki künlerde "Chong térrorluq" dep eyiblenmekte

1937-1938-Yillardiki tazilash herikitide ottura asiya jumhuriyetliridiki özbék, qazaq, qirghiz, tajik, türkmen, Uyghur we bashqa milletlerning zor sandiki dölet erbabliri, alimliri, yazghuchi-sen'etkarliri, ziyaliyliri tutqun qilin'ghan we ölümge höküm qilin'ghan bolup, stalin hökümiti 1918-1924-yilliri arisida sowét ittipaqi we sowét kompartiyisi bilen hemkarliship, sowét hökümitige xizmet qilghan ottura asiyaliq kommunist rehberliridin özbékistan rehbiri peyzulla xojayéf, qirghizistan rehbiri yüsüp abduraxmanof, qazaq rehbiri turar risqulof we "Alash orda" hökümitining sabiq rehbiri alimxan bukéyxanof qatarliq minglighan erbablarni étip tashlighan.

Uyghurlarning rehbiri shuningdek qazaqistan dölet rehberliri qatarida sanalghan abdulla rozibaqiyéf, isma'il tahirof, éliyof qatarliqlar hemde burhan qasimi, ömer qasimof, abdulhey muhemmedi, nur isra'ilof, hézim iskenderof qatarliq yüzligen alim, yazghuchi we ziyaliylar ölümge höküm qilindi hem sibiriye emgek lagérlirigha heydelgen idi.

Uyghurlar az sanliq xelq bolushigha qarimay, stalinning tazilishining zerbisige eng köp uchridi. 1937-1938-Yilliri yene stalinning qollishi bilen shéng shisey Uyghur élidimu tazilash élip bérip, xoja niyaz hajim, yunus bek qatarliqlarni öz ichige alghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining rehberliri we köpligen Uyghur ziyaliylirini öltürgen hem türmige tashlighan idi.

1937-1938-Yilliri Uyghurlar üchünmu paji'elik yillar bolghan idi

Rusiye kompartiyisining siyasiy teqiblesh herikiti emeliyette lénin dewridila bashlan'ghan bolup, stalin dewride, yeni 1927-1929-yillarda we 1934-yili uda yuqiri pellige chiqqan, emma eng éghiri 1937-1938-yilliri yüz bergen bolup, qolgha élin'ghan siyasiy jinayetchiler heydelgen sibiriyidiki emgek lagérliri "Gulag" dep atalghan idi. Bu atalghu mexsus sowét kommunistlirining jinayiti süpitide békitilgen idi. Bu yerlerge heydelgenlerning mutleq köp qismi ölüp tügigen, az bir qismi 1953-yili stalin ölüp, xrushéw hakimiyetni igilep, mezkur tutqunlarni aqlighandin kéyin qaytip kelgen idi. Ene shularning arisida melum sanda Uyghurlarmu bar bolup, ataqliq sha'ir hézim iskendorof bilen nur isra'ilof "Gulag" din saq qaytip kelgen ataqliq Uyghur sha'irliri idi.

Rusiye metbu'atliridiki inkaslarda qeyt qilinishiche, stalin qurbanlirini yad étish munasiwiti bilen bir qisim öktichiler hazir putinning élip bériwatqan siyasitini stalin dewri bilen sélishturup, prézidént putinni mustebitlik bilen eyibligen. Rusiye metbu'atlirida putin dewrini stalinning mustebit tüzümi bilen sélishturush shuningdek putinning stalin'gha choqunush xahishi barliqi otturigha chiqmaqta.

Rusiyilikler stalinning mustebitlikini eslewatqan bu künlerde, xitayning maw zédung tughulghan shawshen shehiridiki maw zédong muzéyi mexsus rusiyining lénin tughulghan ulyanof shehiri bilen gruziyining stalin tughulghan göri shehirige wekil ewetip, bu jaylardiki lénin muzéyi we stalin muzéyi bilen hemkarliq kélishimi tüzgen. Amérika awazining xewer qilishiche, xitay wekilliri lénin we stalin muzéyliri bilen hemkarliship, birlikte lénin, stalin we maw zédungni eslesh hem xatirilesh pa'aliyetliri ötküzüsh heqqide kélishim hasil qilghan. Emma, lénin bilen stalin bügünki künlerde rusiyiliklerning eng nepritige uchrighan shexsler qatarigha kirgen bolup, biraq, xitay yenila stalin we léninni qedirlimekte.

Rusiye analizchiliri stalin bilen maw hayat waqitidimu hemkarlashqan bolsa, mana emdi ular ölüp yérim esir ötkendin kéyinmu yene hemkarlashti dep inkas qilishqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.