японийилик сузуки сумико аминә вә униң “йеқилған ханиш” намлиқ әсири (1)

Һаҗи қутлуқ қадири тәйярлиди
2014.01.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yeqilghan-xanish-305.png “йеқилған ханиш” намллиқ китаб
RFA/Qutluq

Японийилик мусулман аял сузуки сумико аминә язған майничи шимбун гезити нәшириятидин 1959-йили тунҗи нәшири вә 1961-йили ниһон шубоша нәширияти тәрпидин қайта нәшир қилинған “йеқилған ханиш” йәнә бир атилиши “пәрәнҗилик аял” намлиқ тарихй әслимә хитай  вә уйғур елиниң   әйни вақиттики сиясий вәзийити толуқ әкс әттүрүлгән тарихий әслимә китаб болуп, әсәр җәмий 235 бәт вә 13 бабтин тәркип тапқан.

Китабниң әсли исми “йеқилған ханиш” болсиму әмма японийидики қәдимий китаблар тизимликидә немә үчүндур “чадорино онна” йәни “пәрәнҗиилик аял” дегән китабниң қошумчә нами билән тизимланған. Бәлким бу нәшрият содигәрлириниң оқурмәнләрни җәлип қилиш вә көпләп китаб сетишни мәқсәт қилған һалда бу исимни қолланған болуши еһтималлиққа йеқин.

Чадори парис тили болуп,чадориниң мәниси парисчә –инглизчә луғәттә “пәрәнҗә” дәп көрситилгән шундақла чадори кәлиминисиниң афғанистан вә иран тәвәсидики париси хәлқләрниң  пәрәнҗини чадори дәп атайдиғанлиқини билдүргән.

Китабниң иккинчи бетигә сузуки сумико аминәниң сүрити  үчинчи бетигә униң пәрзәнтлири билән биргә 1958-йили 3-айда бейҗиңдә чүшкән аиливи сүрити берилгән.Шундақла рәсимдики униң пәрзәнтлири тоғрисида,сүрәттики рәт тәртип бойичә он тәрәптин башлап “аптор,айишә чоң қизи он бәш яш,кәнҗи оғли мунәввәр он яш,чоң оғли музәппәр он үч яш”.Дәп чүшәндүрүш берилгән.

Әсәр бундин әллик нәчә йил бурун қәләмгә елинғачқа тил җәһәттин алғанда һазирқи заман кишилиригә бираз мурәккәп, вә шундақла хитайчә хәт шәклиму бираз қийин туюлиду.

Әсәрниң кириш сөз қисмида аптор өзиниң диний етиқади һәққидә тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған:“ мән өсмүрлүк дәвримдин башлап ислам диниға етиқад қилидиған мусулман идим. Униңдин кейинки һаятимму ислам әқидилиригә ,қуран кәримгә  әмәл қилинған һалда  исламий-өрүп адәтләр ичидә өтти.У, чағда мән японийидики бирдин-бир мусулман қиз идим. японийә һәрбий дөләт болғачқа мән өз вәтини толиму сөйидиған вәтәнпәрвәр япон идим. Әмма чәтәлләрниму яхши көрәттим,уларниң мәдәнийитигә қизиқаттим.Чәтәлгә беришни арзу қилаттим. Шу вәҗидин 17 яш вақтимда мән өзәм ялғуз җуңгоға бардим.Мән җуңгоға барғандин кейин ят әлләрдә яшимақниң нәқәдәр қийинлиқини чүшәндим.Чүнки мән мусулман болғанлиқим үчүн җуңгода һәр җәһәттин толиму қийнилип азапландим.Шундақтиму сәбир-тақәт қилдим”.Дейилгән.

Аптор әсәрниң кириш сөз қисмида йолдиши осман һәққидә вә өзиниң японийигә қайтип кәлгәндин кейинки һаяти һәққидә тохтилип;“биз оттура асиядики шәрқий түркистан дөлитиниң мустәқил болушиға толуп ташқан ишәнч бағлиған идуқ.Шуңа мән йолдишим билән шәрқий түркистан дөлитиниң ханиши болушға вәдиләшкән идим.Бу пәқәт мениң бир күнлүкла чүшүм болди.Һазир мән билмәймән мениң йолдишим һаят барму йоқ? техи мениң үч балам айишә, музәппәр,мунәвәр улар мәндин йирақ болған бейҗиңдә туриду.Йәнә келип улар өз алдиға мустәқил яшайду.Мән өзүмниң дәрд-әләмлирим вә пәришанлиқим һәққидә әсәрдә көп сөзләшни халимидим.Лекин мән җуңгодики роһий вә җисманий җәһәттин толиму аҗиз , пәқәтла өзиниң диний етиқади биләнла өзлирини тутуп туриватқан хуйзулар һәққидә билал сөзләшни лайиқ көрдүм.  Һазир өз дөлитимдә туриватқанлиқимдин толиму хошал болсамму бәзидә ичимдики дәрд-әләмлирим,һәсрәтлирим мени қийнап өз-өзүмни өлтүрвелишқа үндәйду .Бу мәндики толиму қорқунучлуқ қабаһәтлик чүш. Пәрзәнтлиримниң кәлгүсини ойлисам толиму азаплинимән.Бәзидә пәрзәнтлиримдин ваз кечишим керәкму? дәп өз-өзүмгә соал қойимән. Шуңа мән мусулман ханим-қизлириниң кийими болған бу пәрзәнҗәм ичигә өзүмни чүмкәп,пүткүл әләмлиримни йошуруп йүрүшкә мәҗбур болдум”.Дәп баян қилған.

Сузуки кириш сөз қисминиң ахирида китабини нәшир қилған нәшрият мәсуллиридин юкава йозо вә шундақла сато казимасаға өзиниң алаһидә рәһмитини билдүргән.

Сузуки сумикониң өз әсиридә баян қилишичә өзиниң балилиқ чағлиридин тартипла ислам диниға етиқад қилидиғанлиқини билдүргән болсиму әмма японийә тарихчилириниң японийә ислам тарихиға аит язған әсәрлиридә униң осман билән той қилғандин кейин мусулман болғанлиқи вә униңға мусулманчә “аминә” дегән исимниң қоюлғанлиқини,униңға японийә тәрәптин уйғурларға аит ахбарат топлаш вәзиписи берилгәнлики баян қилинған.

Сузуки сумико аминә тоғрисида японийилик тарихчи коматсуниң японийә ислам тарихиға аит елан қилған әсәрлиридә көрситилишичә ,1938-йили токйода қурулған японийә ислам җәмийитиниң рәиси һаяши сенҗуро моңғулийидә туриватқан шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң рәиси хоҗа нияз һаҗимниң иниси осман башчилиқидики уйғурларни тәшкилләп уларни токйоға тәклип қилип, улар билән көпләп сөһбәт өткүзүш арқилиқ шәрқий түркистанниң сиясий вәзийитини тәпсили игиләп турған.Хоҗа нияз һаҗимниң иниси осман японийилик қиз сузуки билән өйлүк болғандин кейин,сузуки өзиниң исмини “аминә”гә өзгәртип көп қетим   уйғур ели  вә хитайдики хуйзулар йәни туңганлар көпләп олтурақлашқан җайларға берип көплигән учур вә ахбаратларни топлиғанлиқини,ялғуз уйғурларға аит  учурларла әмәс бәлки қәдимки қол язмилар,қәдимий әсәрләр,һәтта нәшир қилинған гезит-журналларниму топлиғанлиқи,әмма топлиған бу ахбаратларниң һәрбий уруш үчүн әмәс,бәлки японийиниң дипломатийә сиясити үчүн икәнлики һәққидә мәлуматлар берилгән.

Японийә ислам диний җәмийитиниң рәиси һаяши сәнҗиро болса 1937-йили 2-айниң 2-күнидин шу йили 6-айниң 4-күнигә қәдәр төт ай японийигә баш вәзир болған.

Тарихичи секиока һидеюкиму өзиниң манҗу, моңғул вә уйғурларға аит мақалиләр топлимидики “ сүргүндики уйғур билән той қилған япон қизи” дегән мақалисидә япон тарихчиси комура фуҗиониң “япон ислам тарихи” намлиқ китабидин елинған сузуки сумикоға аит учурларни оттурға қоюп,сузуки сумико  хоҗа нияз һаҗимниң иниси осман билән той қилғанлиқи вә уларниң үч пәрзәнтлик болғанлиқини баян қилған.

Тарихчи комура фуҗиониң “ислам тарихи” намлиқ әсиридә ;“сузуки сумико японийә урушта мәғлуп болғандин кейин у шәрқий түркистанға бармақчи болған сәвәби униң йолдиши осман шәрқий түркистанға кәткән.Сузуки шәрқий түркистанға бериш сәпиридә йерим йолда гоминдаң әскәрлири тәрипидин қолға елинип, кейин хитай компартийисигә тапшуруп берилгән.Сузуки хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагирида җазаланған.Сузуки йолдиши вә пәрзәнтлирини көрәлмигән.У, 1960-йили хитайниң җаза лагиридин қоюп берилип японийигә қайтип келип бу әсирини язған вә японийидә тунҗи мусулманлар рестуранни ечип кейин тәйвәнгә кәткән ”,дәп баян қилинған.

Хитайда нәшир қилинған ғәрбий шимал архиплиридики гоминдаң билән компартийә оттурисидики өткүнчи дәврләрдики тарихий материялларға даир нәшир қилинған шинҗаң тарихий материяллирида дейилигән  сузуки сумико японийә тәрәптин хитайға әвәтилгән япон җасуси дәп көрситилгән.

Әсәрниң кириш сөз қисмида  сузуку сумико аминәниң өзи һәққидә ейтқан мәлуматлар билән  униң хитай түрмисидә ятқан вақти вә шундақла китабниң нәшир қилинған вақти қатарлиқ тәрәпләр японийә тарихида хатириләнгән юқирида биз көрситип өткән мәнбәләр билән селиштурғанда толиму пәрқлиқ болуп, бу мәсилидә бир қәдәр әтраплиқ издинишимизгә  вә тәтқиқ қилишқа тоғра келиду.

Ахирда зияритимизни қобул қилған мәзкур әсәрниң ихласмән оқурмәнлиридин бири мустәқил тарих тәтқиқатчиси ямато бу  әсәр һәққидә тохтилип мундақ деди:

“әсәрдә шәрқий түркистан уйғурлириниң  паҗиәлик һаяти вә шундақла осман билән сузуки сумико аминә вә уларниң үч пәрзәнтидин ибарәт бир аилә кишилириниң  ечинишлиқ һаят кәчүрмишлири вә тарихий вәқәләр  толуқ әкс әттүрүлгән қанлиқ  тарихий әслимә.”


Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.