“Tarix we bügün” 2014-yili 5-yanwar

Muxbirimiz ümidwar
2014.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
abdurehim-tursun-305.png Uyghur alimi abduréhim tursun
misranim.cn

“Tarix we bügün” sehipimizning 5-yanwar künidiki qismida 19-esir rusiye-ching sulalisi munasiwetliridiki Uyghurlar teqdirige a'it söhbet we pelsepe penliri doktori, merhum abduréhim tursunning “Deslepki ottura esirlirining pelsepiwi pikirliri” mawzuluq kitabining mezmunlirining dawami diqqitinglarda bolidu.

19-Esir rusiye-ching munasiwetliridiki Uyghur tarixigha nezer

19-Esirning ikkinchi yérimida yaqup beg rehberlikide qurulup, tarixta yettisheher döliti we yaki qeshqeriye döliti dep atalghan musteqil hakimiyetning rusiye, en'gliye we osmanli impériyisi bilen élip barghan diplomatik munasiwetliri yéqinqi zaman Uyghur siyasiy tarixidiki muhim sehipidur. Yéqinqi waqitlardin buyan yaqup begning élip barghan tashqi siyasiti, jümlidin uning char rusiye bilen bolghan munasiwetliri rus alimliri teripidin qaytidin tetqiq qilinishqa bashlidi. Sowét ittipaqining idé'ologiyilik kontrolluqidin qutulghan rus tarixchiliri sabiq char rusiye arxipliri boyiche rus-qeshqer munasiwetliri heqqide yéngi tetqiqat netijilirini otturigha qoymaqta. Ularning qarishiche, char rusiye hökümiti ulugh britaniyining ottura asiyagha kéngiyishidin endishe qilip, qeshqeriyining musteqilliqini étirap qilmasliq, hetta kérek bolsa ching impériyisige yardemliship, bu jaylarni ishghal qilip, uni ching impériyisige qayturup bérishnimu oylashqan idi.

Rusiye tarixchiliridin proféssor moyséyéw we wasiliyéw qatarliqlar char rusiye hökümitining 19-esirge a'it mexpiy arxipliri arisidin 1880-yili, char rusiye hökümitining ching sulalisige qarshi qeshqeriye dölitini qurup, uninggha yaqup begning oghlini bash qilish pilanigha a'it höjjetler tépilghan bolup, rus alimliri bu arxiplarni ashkarilidi.

Melumki 1878-yili, zo zungtang qomandanliqidiki ching sulalisi qoshunliri yaqup beg rehberlikidiki qeshqeriye-yeni yette sheher dölitini üzül-késil yoqitish bilen bir waqitta ching impériyisi char rusiyidin ilini qayturup bérishni telep qildi. Netijide, char rusiye herbiy-memuriy hakimiyet qatlimida ilini qayturup bérish kérekmu yaki dawamliq rusiye kontrolluqida tutup turush lazimmu dégen mesilide jiddiy talash-tartish kélip chiqti. Ili krizisi dep atalghan bu weqe netijiside char rusiye bilen ching sulalisi arisidiki munasiwetler jiddiyleshti.

Char rusiyining uzun mezgil mexpiy saqlan'ghan arxipliridin ashkarilinishiche, char rusiye hökümiti ching sulalisini öz pilanigha boysundurush üchün yaqup begning oghli bekqul beg bashchiliqida qeshqeriye dölitini, beyyangxu bashchiliqida ürümchi we manasni asas qilip tunggan dölitini qaytidin qurushni pilanlap, bir qisim Uyghurlarni toplap heriket bashlighan bolsimu, emma 1881-yili char rusiye bilen ching sulalisi arisida “Ili shertnamisi” imzalinip, rusiye öz közligen meqsetlirige, ching sulalisi iligha ige bolghandin kéyin pétérburg qeshqeriye dölitini qayta qurush pilandin waz kechken.

Qeshqeriye-rusiye munasiwet tarixi heqqide izden'gen qazaqistandiki turan uniwérsitétining tarix proféssori ablet kamalof bu mesililer heqqide öz muxbirimiz ümidwarning so'allirigha jawab berdi.

Pelsepe doktori abduréhim tursunning “Deslepki ottura esir Uyghurlirining pelsepiwi idiyiliri” namliq kitabidiki ikkinchi babning “Mutepekkurlarning étikiliq közqarashliri” namliq paragrafi

Oyghan teyyarlidi

Kitabtiki ikkinchi babning “Mutepekkurlarning étikiliq közqarashliri” dep atalghan üchinchi paragrafida bolsa, Uyghur mutepekkurlirining étika mesililiri analiz qilinidu. Aptorning yézishiche, ularning eserliride terbiye mesililiri, aliyjanabliq, merdlik, adaletlik we bashqimu idiyiler eks étilgen. Bu dewrde yashighan mutepekkur-sha'irlar budda idé'ologiyisining tesiri astida özlirining insanperwerlik bilen tolup-tashqan, yuqiri exlaqiy-étikiliq we éstétikiliq qedriyetke ige shé'irlirini yaratqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet