Әдһәмҗан вә төрәм паша: ата мирас мусапирлиқ һаят сәпәрлиридә (1)

Мухбиримиз үмидвар
2017-10-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидин чәтәлгә маңған карван топи. 20-Әсирниң башлири.
Уйғур елидин чәтәлгә маңған карван топи. 20-Әсирниң башлири.
Shwéd arxipidin süretke élin’ghan

Дәсләпки қечиш вә бирлишиш һекайилири

19- Вә 20-әсир тарихиға нәзәр салғинимизда мәркизи асия районида бир қатар кәң вә кичик көләмдики көчүш һәрикәтлири йүз бәргән болуп, бу көчүшләрниң арқа көринишидә 18-әсирләрдин етибарән русийә вә мәнчиң империйәлири шуниңдәк рус-хитай риқабәтлири турған иди. Бу мәзгилләрдә оттура асиядики хәлқләрниң қошна уйғур дияриға, уйғур дияридики хәлқләрниң қошна оттура асия райониға аммиви көчүш вәқәлири көп қетим йүзбәргән шуниңдәк бу районлардики уйғур, өзбек, қазақ, қирғиз вә башқа хәлқләрниң тәқдирлири бир-бири билән зич бирлишип кәткән иди.

Бүгүн биз баян қилмақчи болғинимиз әсли өзбекистанниң ташкәнт шәһиридә туғулуп, һаятиниң әң гүзәл чағлирини ата-аниси вә уруқ-туғқанлири билән бирликтә уйғурлар дияриниң ғулҗа шәһиридә өткүзгәндин кейин, вәтинидин айрилип, 1960-йилларда америкиға көчүп келип маканлишип қалған, бу йил яшлири 90 дин һалқиған, америкидики уйғур җамаәт әрбаблири вә пешқәдәм актиплиридин әдһәмҗан әпәнди билән төрәм паша ханимниң мусапирлиқ һаят тарихидин ибарәттур.

Уйғур дияриниң 20-әсирниң биринчи йеримидики сиясий, иҗтимаий, сода-иқтисадий, мәдәнийәт вә башқа көплигән һадисиләргә, өзгиришләргә шаһит болған шуниңдәк 1950-1960-йиллар арисидики хитайниң тйәнҗин, шаңхәй қатарлиқ чоң шәһәрлиридики иҗтимаий-сиясий өзгиришләрни баштин кәчүргән вә америкада уйғур җамаитиниң шәкиллиниши, уларниң сиясий һәм мәдәнийәт паалийәтлириниң раваҗлиниш җәрянлириға актип иштирак қилған бу икки затниң башлиридин өткүзгән вә көргән билгәнлири өзгичә қизиқарлиқ, рәңгарәң һәм мол мәзмунлар билән толған.

Америка пайтәхти вашингтон шәһири йенидики чәнтили шәһәрчисигә җайлашқан өз өйидә зияритимни қобул қилған әдһәмҗан әпәнди вә төрәм паша ханим өзлириниң вә өз аилилириниң пүтүн һаят мусапилирини баян қилди. Йешиниң 90 дин ашқанлиқиға қаримай, 20-әсирниң биринчи йеримида уйғур диярида йүзбәргән көплигән вәқәләр вә бу җәрянда өткән бир қисим тарихи шәхсләргә аит учурларни толуқ дегүдәк есидә сақланған төрәм паша ханим өз кәчүрмишлирини алди билән өз аилисиниң, йәни ата-анисиниң қандақ болуп, ташкәнттин ғулҗиға келип қелишидин башлиди. Төрәм паша ханим анисиниң қучиқидики вақтида аниси, акилири вә һәдилири билән биргә ғулҗиға келип, бу йәргә илгири қечип келип маканлишип болған дадиси вә башқа уруқ-туғқанлири билән бирләшкән.

1917-Йилидики владимир илич ленин қатарлиқлар башлиған русийәдики өктәбир өзгириши нәтиҗисидә болшевикларниң һакимийәтни қолға елип, йеңи түзүм орнитиши вә болшевикләр билән ақлар арисидики ички уруш русийәдә, җүмлидин русийә империйәси һөкүмранлиқидики оттура асиядиму зор давалғушларни кәлтүрүп чиқириду вә милйонлиған кишиләрниң тәқдирини өзгәртиветиду.

Ленин қатарлиқ болшевикларниң өзигә қарши идийәдикиләрни бастуруши, байлар, йәр-мүлүк игилиригә зәрбә бериши вә уларниң мал-мүлкини мусадирә қилиши һәтта уларни түрмигә қамиши төрә паша аилиси вә башқа көплигән өзбек, қазақ, татар, рус вә уйғурларниң оттура асиядин уйғур дияриға, болупму қәшқәр, или, чөчәк вә башқа җайларға қечип келип йәрлишишигә сәвәб болиду.

Төрәм паша ханимниң дадиси абдуләзиз шалархоҗа 1927-йилиниң башлирида башқа йүзлигән кишиләр билән бирликтә өзбекистандин қәшқәргә қечип келиду вә арилиқта бир мәзгил турғандин кейин ғулҗиға келип, бала-вақилирини вә уруқ-туғқанлирини елип келип, улар билән бирлишиду. Өзбекләр қәшқәргә қечиш җәрянида өзлиригә сақта уйғурчә исимларни қоллинип, өзлириниң әсли қәшқәрлик уйғурлар икәнликини көрситип, буниңдин пайдилиниду. Чүнки, шундақ қилғанда рус сақчилири вә һәрбийлиридин қутулуп қелиш мумкин иди. (Давами бар)

Толуқ бәт