"тарих вә бүгүн" (2012-йили 28-өктәбир)

"тарих вә бүгүн" сәһипимиздә төвәндики программилар берилиду. Совет русийисиниң 1919-1921-йиллири арисида қәшқәрийә вә җуңғарийә җумһурийити қурушни пилан қилип, кейин бу пиланни әмәлдин толдурувәткәнликигә аит мәлуматлар. Атақлиқ язғучи вә тарихчи вә миллий армийә капитани мәсумҗан зулпиқарофниң иҗадий һаяти һәм кимлики тоғрисида тәйярланған инкаслар (авазда) 1934-1937-йиллири арисида ма хушәнниң хотәндә топлиған алтунлириниң тәқдиригә аит тарихи мәлуматлар һәмдә мәрһум язғучи зия сәмәдиниң "истәк вә тиләк" намлиқ әслимисиниң уйғур кона йезиқидики нәшри һәққидики учурлар вә башқилар. 1917-Йили, өктәбир инқилабидин кийин ленин русийиси қәшқәрийә вә җуңғарийә җумһурийити"ни қуруп, миллий азадлиқ һәрикитини уйғур елигә қәдәр кеңәйтишни пилан қилған болсиму, бирақ 1921-йили, гражданлар урушида ғәлибә қилғандин кейин, совет русийисиниң ички-ташқи вәзийитиниң өзгириши һәмдә дипломатийилик мәқсәтлирини әмәлгә ашуруш үчүн уйғур елидә икки җумһурийәт қуруш пиланидин ваз кәчкән һәмдә уйғурларниң азадлиқини қоллимаслиқни қарар қилған иди. Қәшқәрийә вә җуңғарийә совет җумһурийити қуруш лайиһисини рудзутак оттуриға қойған болсиму, бирақ ленин қатарлиқлар тәрипидин рәт қилинған иди. Москваниң бу пилани һәққидә ялқун программа тәйярлиди.
Мухбиримиз үмидвар
2012-10-28
Share
telman-baratog-mesimjan-zulpiqarof-zerip-molotof-305.jpg Сүрәттә: алматада көрнәклик мәрипәтчи һенипахун баратофни хатириләш паалийитидә, (солдин оңға) тәлман баратоф, мәсимҗан зулпиқароф, зәрип молотоф. 2012-Йили апрел, алмата.
RFA/Oyghan

"истәк вә қисмәт" намлиқ китаб истанбулда нәшрдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди

Даңлиқ язғучи зия сәмәди язған "истәк вә қисмәт" намлиқ әсәр славиян уйғур йезиқидин уйғур кона йезиқиға ағдурулуп нәшр қилинди. Өктәбир ейида истанбул тәклимакан уйғур нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған бу китаб кириш сөздин башқа үч қисимға айрилған болуп, биринчи қисимда хунихай мазар, хунихай, яркәнт, ғулҗа, заман өзгәрди, уйғур уюшмиси, үч хушаллиқ, өзгиришләр, ғәрб вә сәнәм, 12-апрел байрими, дәря бойи сәйлиси, палакәтниң башлиниши қатарлиқ темилар баян қилинған. Иккинчи қисимда тәқиб, үчинчи қисимда миллий азадлиқ инқилаб, қозғилаң һарписида, ғулҗа қозғалди қатарлиқ темилар баян қилинған. Китабниң ахирида изаһ қисми киргүзүлгән.

Даңлиқ язғучи зия сәмәдиниң "истәк вә қисмәт" мавзулуқ мәзкур китаби язғучиниң ахирқи йиллири йезилған болуп, толуқ тамамланмиған. Шәпқәтсиз әҗәл униң ушбу китабини толуқ йезип пүттүрүштәк ахирқи арзу тиликини биллә елип кәткән. Бу китабта әдибниң өзи туғулған қазақистанниң яркәнт шәһиридә өткән балилиқ вә оқуғучилиқ һаяти, уйғурларға хас хисләт-пәзиләтлири, тиләк-арманлири вә вәтини уйғур диярида яшап әмәлгә ашурған хизмәт паалийәтлири, күрәш йоллири, тартқан дәһшәтлик қисмәтлири әмәлий дәлил испатлар билән баян қилинған. язғучиниң бу китаби уйғур дәваси үчүн муһим қиммәткә игә тарихий материял һесаблиниду. Биз бу китаб һәққидә техиму тәпсилий мәлумат елиш үчүн бу китабни уйғур йезиқиға ағдурған җелил туран әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Рус болшивиклириниң "қәшқәрийә совет җумһурийити", "җуңғарийә совет җумһурийити" қуруш пилани вә уйғурларниң бешиға кәлгән коммунизм паҗиәси

Ихтиярий мухбиримиз ялқун тәйярлиди

Хитайчә чиқидиған "истратегийә", "хуаңпу һәрбий мәктипи" қатарлиқ тор бәтлиридә елан қилинған уйғур елигә мунасивәтлик мақалилиридин мәлум болушичә, хәлқара коммунизм һәрикитиниң бир қисим рәһбәрлириниң арисида уйғур елидә "қәшқәрийә совет җумһурийити" вә "җуңғарийә совет җумһурийити" ни қуруш тәшәббуси оттуриға чиққан болсиму, әмма ленин башчилиқ қилған рус болшивиклириниң қарши туруши билән бу пилан әмәлгә ашмиған. Нәтиҗидә рус болшевиклири уйғурларниң мустәқиллиқини баштин -ахир қоллимаслиқтәк паҗиәлик нәтиҗә келип чиққан.

1917-Йили рус болшевиклири русийә тәвәсидә ғәлибә қилип, 1919-йилидин башлап оттура асия җумһурийәтлиригә қарап йүрүш қилишқа башлиди. Әйни чағда русийә инқилабиға қатнашқан қизил армийә тәркибидә бир түркүм уйғур әскәрлириму болған. Алматада тәшкилләнгән совет болшевиклар партийисиниң тәркибидики уйғур партийә әзалириниң саниму 1500 йәткән. Шуңа русийидә қурулған хәлқара коммунизм һәрикити бу уйғурлар арқилиқ уйғур ели билән мунасивәт орнитип, уйғур елидә алди билән инқилаби тәшкилат қурушни, андин инқилаби партийә қурушни ойлиған. Уларниң дәсләпки пиланида 1923-йили уйғур елидә инқилабчиларниң дәсләпки қурултийи ечишни вә йиғин хираҗити үчүн 50 миң роблий аҗритишни қарар қилған.Бирақ бу йиғин кейин әмәлийләшмигән. 1919-Йили күздә рус болшевиклар партийиси иҗраийә комитети түркистанға толуқ һоқуқлуқ вәкилләр өмики әвәтиду.Кейинчә бу вәкилләрни асас қилип қурулған комитет 1920-йили 7-айдин башлап уйғур елини өз ичигә алған хәлқаралиқ мәсилиләрни музакирә қилидиған муһим бир органға айлиниду. 1921-Йили хәлқара коммунизм һәрикити иҗраийә комитетиниң шәрқ бөлүми тәрипидин уйғур елидә "қәшқәр совет җумһурийити" вә "җуңғарийә совет җумһурийити"ни қуруш тәшәббуси оттуриға қоюлиду.Бирақ бу тәклип рус болшевиклар партийисиниң мәркизи комитет сиясий бюросиниң йиғинида чичерин қатарлиқ бир қисим кишиләр тәрипидин рәт қилиниду, ленинму қарши турғучиларниң пикрини қоллайду. Шундақтиму улар совет дипломатийә вәкиллири вә ташқи сода вәкиллири арқилиқ уйғур елиниң әһвалини көзитиду.

Уларниң юқириға йоллиған доклатлирида төвәндики нуқтилар алаһидә тәкитлиниду:
"қәшқәрдә қораллиқ қозғилаң көтүрүш вә уларни қозғаш шунчә асан болсиму, лекин бу хил өзлүкидин қозғилидиған иҗтимаий күчни бир йолға киргүзүш наһайити қийиндур. Қәшқәр хәлқи надан болуп, башқа динға мунасивәтлик һәммә нәрсигә өчмәнлик билән қарайду. Улар техичә патрихаллиқ уруқдашлиқ басқучида туруватиду. Бу йәрдә ғәрбчә мәнидики иҗтимаий, сиясий қатламниң бихлири әмдила оттуриға чиқишқа башлиған болуп, һәммигә тонушлуқ болған синипий аң билән епи келишмәйду. Алдин пәрәз қилишқа болидуки, пантүркизмчә миллий инқилабниң һуҗум қилиш нишани ялғуз хитайлар болупла қалмастин, бәлки йәнә бизму уларниң һуҗум қилиш убиктиси.Шуңа биз шундақ хуласигә келимизки, қәшқәр мусулманлириниң инқилабиға болған һәрқандақ шәкилдики ярдимимизни тохтитип, әксичә уларниң қулдарлири болған хитайларға ярдәмдә болушимиз керәк."

Юқиридики доклатқа асасән рус болшевиклири әгәр уйғурларға ярдәмдә болсақ, хитай билән болған ташқи мунасивитимиз зиянға учрап хитайларниң арисида совет иттипақиға қарши тәшвиқат көпийип кетиши мумкин, шуңа хитайларға ярдәмдә болуш йәнила мувапиқ дәп қариған.

1927-Йили рус болшевиклар партийиси мәркизи комитети сиясий бюросиниң йиғинида ташқи ишлар комитети тәрипидин тәйярланған уйғур ели һәққидики доклат алаһидә қарап чиқилип, төвәндикидәк қарар мақуллиниду:

1. Рус болшевиклар партийиси мәркизи комитети оттура асия бөлүми адәм намзатини бәлгиләйду. Хәлқара коммунизм һәрикитиниң уйғур елигә уйғур хадим әвәтишигә қәтий рухсәт қилинмайду.
2. Дөләтлик сиясий қоғдаш бөлүми һәр хил васитиләрни қоллинип, уйғурлар билән қорал содиси қилишни һәмдә уйғур қораллиқ хадимлириниң чегра атлап уйғур елигә киришини қәтий тосиду.
3. Қазақистанниң чегра районлиридики уйғур тәшкилий хадимлириниң әһвалини йеңидин тәкшүрүп чиқиду вә уйғур актиплириниң бу хилдики хизмәтләрни ишлиши чәклиниду.
4. Уйғур елини хитайдин бөлидиған вә бөлүнүшкә илһамландуридиған һәрқандақ һәрикәтләргә йол қоюлмайду. Болшевик уйғурларниң, қизил армийә тәркибидики уйғурларниң вә советта ясалған қоралларниң уйғур елигә кериши қаттиқ чәклиниду.

Гәрчә, совет иттипақи уйғур елини хәлқаралиқ ташқи мунасивәттики муһим районларниң бири қилип таллиған болсиму, лекин уйғур елидә "қәшқәрийә совет җумһурийити" вә "җуңғарийә совет җумһурийити" ниң қурулушини вә уйғурларниң қораллиқ қозғилаң көтүрүшини чәкләйду вә өз чеграси ичидики уйғур, қазақ, өзбекләрдин пайдилинип әйни чағда уйғур елидә мәвҗут болуп туруватқан хитай һакимийитини сақлап қалиду. Биз бу мәсилиләр һәққидә пикир елиш үчүн уйғур зиялийси, норвегийә уйғур комитетиниң рәиси сәмәт аблани зиярәт қилдуқ.

Әмәлийәттә хәлқара коммунизм һәрикитиниң низамнамиси вә шоари езилгән милләтләрни қуллуқ вә езилиштин қутулдуруш, уларни азад қилип, өзигә хоҗа болған әркин һакимийәт қурушни капаләткә игә қилиш болсиму, лекин совет болшивиклирини мәркәз қилған хәлқара коммунизм һәрикити 30-йилларда уйғур елидә йүз бәргән инқилаби күрәшләрни қәтий қоллимиған, әксичә уларни қанлиқ бастурған. Уларниң ленин башчилиқидики биринчи әвлад рәһбәрлири тәрипидин түзүлгән уйғурларни қоллимаслиқ сиясити уйғурларниң 40-йилларда елип барған инқилаби күрәшлирини мәғлубийәт билән нәтиҗиләндүрди. Тарихий пакитлардин шуни көрүвелишқа болидуки, уйғурлар йеқинқи заман тарихида коммунизм идеологийисигә алданған вә униң биваситә зиянкәшликигә әң қаттиқ учриған хәлқтур.

1934-1937-Йили, ма хушән хотәнни идарә қилиш җәрянида зор миқдарда алтун топлиған иди. 1937-Йили, совет қизил армийиси ма хушәнни йоқатқандин кейин у бир қисим алтунларни елип һиндистанға қачти,шуниңдин кийин әнглийә һөкүмити униң алтунлирини мусадирә қилди вә хитай билән әнглийә оттурисида "туңган алтуни" зиддийити кетип чиқти. Бу һәқтә қутлан программа тәйярлиди.

Хитай билән әнглийә арисида талашта қалған "туңган алтуни" вәқәси

Ихтиярий мухбиримиз қутлан тәйярлиди

Уйғур елиниң 1930-йиллардики тарихиға даир бир қисим архип материяллириниң бир-бирләп ашкарилиниши сир һалитидә туруватқан бәзи тарихий һадисиләрниң ич йүзини җамаәтчиликкә ечип бәрмәктә. Әнә ашу тарихий сирларниң бири 1937-йилидин 1943-йилиғичә болған 6 йил җәрянида хитай билән әнглийигә қарам һиндистан һөкүмити арисида талашта қалған "туңган алтуни" вәқәсидур.

1934-1937-Йиллири арилиқида хотәнгә һөкүмранлиқ қилған һәмдә
1934-1937-Йиллири арилиқида хотәнгә һөкүмранлиқ қилған һәмдә "туңган алтуни" вәқәсини кәлтүрүп чиқарған милитарист-ма хушән
RFA/Qutlan

Мәлумки, 1937-йили апрелда генерал мәһмут муһити чәтәлгә чиқип кетишкә мәҗбур болғандин кейин, униң қол астидики уйғур атлиқ әскәрләр 6-девизийиси абдунияз камалниң қоманданлиқида қозғилаң көтүриду. Хотәндә пурсәт күтүп ятқан махусән қол астидики туңган девизийисини башлап уйғур қозғилаңчи қисимлири билән бирликтә шең шисәйгә қарши җаза йүрүшигә атлиниду. Қийин әһвалда қалған шең шисәй иккинчи қетим совет иттипақидин һәрбий ярдәм сорайду. Шу йили 9-айда совет қизил армийиси чеградин кирип абдунияз камал билән ма хусән қошунлириға қарита шиддәтлик һуҗум қозғайду. Айропилан вә танкиларниң һимайисидә омумйүзлүк һуҗум қозғиған совет қизил армийиси абдунияз камал билән ма хусәнниң қошунлирини қисқа муддәт ичидила тармар қилиду. Вәзийәтниң өзигә пайдисизлиқини һес қилип йәткән ма хусән хотән хәлқини қанчә йиллардин буян қан йиғлитип топлиған алтун-көмүшлирини 40 қечирға артип шәйдулла еғизи арқилиқ һиндистанға қачиду.

Әнглийә архиплиридин мәлум болушичә, ма хусән елип маңған алтун-күмүшләр икки түркүмдә һиндистан чеграсиға елип келингән. Бир түркүмини ма хусән өз йеқинлири билән бирликтә елип маңған болуп, һиндистан өлчими бойичә 3100 тола, йәни 36 килограм сап алтун таможна тизимиға елинған, йәнә бир түркүмини ма хусәнниң 6 нәпәр туңган офитсери елип маңған болуп, җәмий 11019 тола, йәни 128 килограм сап алтун таможна тизимиға елинған. Буларни қошуп һесаблиғанда җәмий 165 килограм сап алтун һиндистан чеграсиға елип келингән. Ундин башқа зор һәҗимдики йипәк, ипар, қаштеши вә башқа қиммәт баһалиқ буюмларму биллә елип меңилған. Әнглийигә қарам һиндистан һөкүмитиниң чегра понкити махусән елип қачқан бу зор һәҗимдики алтунларни мусадирә қилип, омумий қиммитини өз дәвридики һиндистан пули бойичә 469 миң рупийә дәп бекиткән һәмдә уларни кәшмирдики дөләт хәзинисигә өткүзүп бәргән.

1937-Йили 9-айдин башлап, шең шисәй һөкүмитиму ма хусән елип маңған зор һәҗимдики алтунниң учурини из қоғлап тәкшүрүп, униң омумий миқдарини 200 килограм дәп бекиткән. Әгәрдә бу зор һәҗимлик алтунниң қиммитини бүгүнки америка доллириға сундуруп һесаблиғанда он нәччә милйон америка доллириға тоғра келиду.

Әнглийә һөкүмити ма хусән вә униң йеқин адәмлириниң һәр биригә пәқәт 1000 рупийә қиммитидики алтунни өзлири билән биллә елип меңишқа рухсәт қилған. Ундин башқа йәнә уларниң мәккигә берип һәҗ қилиши үчүн 20 миң рупийә қиммитидики алтунни турмуш расхоти сүпитидә тәстиқлиған. Қалған зор миқдардики алтунлар мусадирә қилинип "туңган алтуни" дегән мәхсус һесаб номури билән банкиға сақлашқа берилгән.

Хотән хәлқини булап-талап йиғқан бу зор миқдардики алтун-күмүшләрдин айрилип қалған ма хусән, амалсиз нәнҗиңгә берип гоминдаң һөкүмитигә әһвални мәлум қилиду. Җяң җйеши дәрһал калкуттадики хитай әлчиханисиға буйруқ чүшүрүп, дипломатийә йоли арқилиқ әнглийә һөкүмитидин бу алтунларни хитай мәркизий һөкүмитигә қайтуруп беришини тәләп қилиду. Уйғур елигә "мустәқил падишаһ" болуп минип ятқан шиң шисәйму қәшқәрдики әнглийә консулханисиға нота тапшуруп бу алтунларни хитай мәркизий һөкүмитигә әмәс, бәлки шинҗаң өлкилик һөкүмәткә қайтуруп беришни тәләп қилиду. Шундақ қилип "туңган алтуни" нами билән кәшмирдики һиндистан дөләт хәзинисидә тоңлитилған бу алтунлар әнглийә, хитай мәркизий һөкүмити һәмдә шиң шисәйдин ибарәт үч тәрәп арисида талашта қалиду.

Әнглийә һөкүмити зор миқдардики бу алтунларни тутуп туруш арқилиқ шиң шисәй тәхткә чиқиши биләнла өзлириниң қийин һаләткә чүшүп қалған уйғур елидики тәсир даирисини әслигә кәлтүрмәкчи болиду. Шуңа әнглийә бу алтунларни хитай мәркизий һөкүмитигә әмәс, бәлки шиң шисәйгә өткүзүп берип, шу арқилиқ өзлириниң кризисқа петип қалған уйғур ели дипломатийисини оңшимақчи болиду. Лекин гоминдаң мәркизий һөкүмити буниңға қарши туруп, мусадирә қилинған алтунларни чоқум хитай мәркизий һөкүмитигә қайтуруп беришни қәтий түрдә тәләп қилиду. Шең шисәй бу алтунларға хели көзи қизарған болсиму, лекин дипломатийә вә ташқи сиясәткә тақишидиған бу назук мәсилидә нәнҗиң билән давамлиқ тиркишишкә җүрәт қилалмайду. Әнглийә һөкүмитиму аталмиш "туңган алтуни" ни козер қилип, өзлириниң уйғур елидики мәнпәәтлирини әслигә кәлтүрүшкә көзи йәтмигәндин кейин, бу алтунларни хитай мәркизий һөкүмитигә қайтурмақчи болиду. Әмма әнглийигә қарам һиндистан һөкүмити бу мәсилидә йеңи лайиһә түзүп чиқип, бу алтунларни хитайға қайтурмаслиқниң чарисини қилиду.

"туңган алтуни" ниң талаш-тартиши 6 йилға йеқин давамлишип, 1943-йили 6-айға кәлгәндә, әнглийигә қарам һиндистан һөкүмити андин бу һәқтики ахирқи қарарини елан қилиду. Бу қарарда әнглийә тәрәп 1934-йили февралда туңган әскәрлириниң қәшқәрдә елип барған қирғинчилиқи давамида өлтүрүлгән яки яридар қилинған әнглийә консулхана хадимлири билән әнглийә муһаҗирлириниң хун һәққини һесаблап чиқиду. Андин 1937-йили уйғур елиниң җәнубида йүз бәргән қалаймиқанчилиқта ма хусән әскәрлири тәрипидин өлтүрүлгән яки мал-мүлки зиянға учриған әнглийә муһаҗирлириниң иқтисадий зийинини һесаблап чиқиду. Ахирида ма хусән билән биллә һиндистанға қачқан 84 нәпәр туңганниң һиндистанда турған мәзгилидики турмуш чиқими, һәҗгә бериш пули һәмдә ички хитайға йетип барғучә болған йол пули қатарлиқ чиқимларни нәқләштүриду. Шундақ қилип, ма хусән елип қачқан 165 килограмдин 200 килогирамчә алтундин пәқәт 66 миң рупийә қиммитидики азғинә алтун ахири хитайниң калкуттадики әлчиханисиға өткүзүп берилиду. Хитай 6 йил талишип аран қолға чүшүргән бу алтунлар өз дәвридә ма хусән елип маңған алтунларниң пәқәтла йәттидин бир қисмиға тоғра келиду. Қалған мутләқ көп қисмини әнглийә тәрәп тутуп қалиду.

Әнглийә архиплирида "туңган алтуни" дәп аталған зор миқдардики бу алтунлар растинила туңганларниң мал-мүлкиму? һәрбий диктатор вә милитарист ма хусән бу алтунларни қандақ қолға чүшүргән? чәтәлгә елип қечилған бу байлиқлар үчүн уйғур хәлқи, болупму хотән хәлқи қанчилик еғир бәдәлләрни төлигән? биз бу соалларға җаваб тепиш үчүн шветсийә уйғур комитетиниң баш катипи қурбанҗан мудаш билән сөһбәт елип бардуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт