"Tarix we bügün" (2012-yili 28-öktebir)

"Tarix we bügün" sehipimizde töwendiki programmilar bérilidu. Sowét rusiyisining 1919-1921-yilliri arisida qeshqeriye we jungghariye jumhuriyiti qurushni pilan qilip, kéyin bu pilanni emeldin tolduruwetkenlikige a'it melumatlar. Ataqliq yazghuchi we tarixchi we milliy armiye kapitani mesumjan zulpiqarofning ijadiy hayati hem kimliki toghrisida teyyarlan'ghan inkaslar (awazda) 1934-1937-yilliri arisida ma xushenning xotende toplighan altunlirining teqdirige a'it tarixi melumatlar hemde merhum yazghuchi ziya semedining "Istek we tilek" namliq eslimisining Uyghur kona yéziqidiki neshri heqqidiki uchurlar we bashqilar. 1917-Yili, öktebir inqilabidin kiyin lénin rusiyisi qeshqeriye we jungghariye jumhuriyiti"ni qurup, milliy azadliq herikitini Uyghur élige qeder kéngeytishni pilan qilghan bolsimu, biraq 1921-yili, grazhdanlar urushida ghelibe qilghandin kéyin, sowét rusiyisining ichki-tashqi weziyitining özgirishi hemde diplomatiyilik meqsetlirini emelge ashurush üchün Uyghur élide ikki jumhuriyet qurush pilanidin waz kechken hemde Uyghurlarning azadliqini qollimasliqni qarar qilghan idi. Qeshqeriye we jungghariye sowét jumhuriyiti qurush layihisini rudzutak otturigha qoyghan bolsimu, biraq lénin qatarliqlar teripidin ret qilin'ghan idi. Moskwaning bu pilani heqqide yalqun programma teyyarlidi.
Muxbirimiz ümidwar
2012-10-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette: almatada körneklik meripetchi hénipaxun baratofni xatirilesh pa'aliyitide, (soldin onggha) telman baratof, mesimjan zulpiqarof, zerip molotof. 2012-Yili aprél, almata.
Sürette: almatada körneklik meripetchi hénipaxun baratofni xatirilesh pa'aliyitide, (soldin onggha) telman baratof, mesimjan zulpiqarof, zerip molotof. 2012-Yili aprél, almata.
RFA/Oyghan

"Istek we qismet" namliq kitab istanbulda neshrdin chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi

Dangliq yazghuchi ziya semedi yazghan "Istek we qismet" namliq eser slawiyan Uyghur yéziqidin Uyghur kona yéziqigha aghdurulup neshr qilindi. Öktebir éyida istanbul teklimakan Uyghur neshriyati teripidin neshr qilin'ghan bu kitab kirish sözdin bashqa üch qisimgha ayrilghan bolup, birinchi qisimda xunixay mazar, xunixay, yarkent, ghulja, zaman özgerdi, Uyghur uyushmisi, üch xushalliq, özgirishler, gherb we senem, 12-aprél bayrimi, derya boyi seylisi, palaketning bashlinishi qatarliq témilar bayan qilin'ghan. Ikkinchi qisimda teqib, üchinchi qisimda milliy azadliq inqilab, qozghilang harpisida, ghulja qozghaldi qatarliq témilar bayan qilin'ghan. Kitabning axirida izah qismi kirgüzülgen.

Dangliq yazghuchi ziya semedining "Istek we qismet" mawzuluq mezkur kitabi yazghuchining axirqi yilliri yézilghan bolup, toluq tamamlanmighan. Shepqetsiz ejel uning ushbu kitabini toluq yézip püttürüshtek axirqi arzu tilikini bille élip ketken. Bu kitabta edibning özi tughulghan qazaqistanning yarkent shehiride ötken baliliq we oqughuchiliq hayati, Uyghurlargha xas xislet-peziletliri, tilek-armanliri we wetini Uyghur diyarida yashap emelge ashurghan xizmet pa'aliyetliri, küresh yolliri, tartqan dehshetlik qismetliri emeliy delil ispatlar bilen bayan qilin'ghan. Yazghuchining bu kitabi Uyghur dewasi üchün muhim qimmetke ige tarixiy matériyal hésablinidu. Biz bu kitab heqqide téximu tepsiliy melumat élish üchün bu kitabni Uyghur yéziqigha aghdurghan jélil turan ependi bilen söhbet élip barduq.

Rus bolshiwiklirining "Qeshqeriye sowét jumhuriyiti", "Jungghariye sowét jumhuriyiti" qurush pilani we Uyghurlarning béshigha kelgen kommunizm paji'esi

Ixtiyariy muxbirimiz yalqun teyyarlidi

Xitayche chiqidighan "Istratégiye", "Xu'angpu herbiy mektipi" qatarliq tor betliride élan qilin'ghan Uyghur élige munasiwetlik maqaliliridin melum bolushiche, xelq'ara kommunizm herikitining bir qisim rehberlirining arisida Uyghur élide "Qeshqeriye sowét jumhuriyiti" we "Jungghariye sowét jumhuriyiti" ni qurush teshebbusi otturigha chiqqan bolsimu, emma lénin bashchiliq qilghan rus bolshiwiklirining qarshi turushi bilen bu pilan emelge ashmighan. Netijide rus bolshéwikliri Uyghurlarning musteqilliqini bashtin -axir qollimasliqtek paji'elik netije kélip chiqqan.

1917-Yili rus bolshéwikliri rusiye teweside ghelibe qilip, 1919-yilidin bashlap ottura asiya jumhuriyetlirige qarap yürüsh qilishqa bashlidi. Eyni chaghda rusiye inqilabigha qatnashqan qizil armiye terkibide bir türküm Uyghur eskerlirimu bolghan. Almatada teshkillen'gen sowét bolshéwiklar partiyisining terkibidiki Uyghur partiye ezalirining sanimu 1500 yetken. Shunga rusiyide qurulghan xelq'ara kommunizm herikiti bu Uyghurlar arqiliq Uyghur éli bilen munasiwet ornitip, Uyghur élide aldi bilen inqilabi teshkilat qurushni, andin inqilabi partiye qurushni oylighan. Ularning deslepki pilanida 1923-yili Uyghur élide inqilabchilarning deslepki qurultiyi échishni we yighin xirajiti üchün 50 ming robliy ajritishni qarar qilghan.Biraq bu yighin kéyin emeliyleshmigen. 1919-Yili küzde rus bolshéwiklar partiyisi ijra'iye komitéti türkistan'gha toluq hoquqluq wekiller ömiki ewetidu.Kéyinche bu wekillerni asas qilip qurulghan komitét 1920-yili 7-aydin bashlap Uyghur élini öz ichige alghan xelq'araliq mesililerni muzakire qilidighan muhim bir organ'gha aylinidu. 1921-Yili xelq'ara kommunizm herikiti ijra'iye komitétining sherq bölümi teripidin Uyghur élide "Qeshqer sowét jumhuriyiti" we "Jungghariye sowét jumhuriyiti"ni qurush teshebbusi otturigha qoyulidu.Biraq bu teklip rus bolshéwiklar partiyisining merkizi komitét siyasiy byurosining yighinida chichérin qatarliq bir qisim kishiler teripidin ret qilinidu, léninmu qarshi turghuchilarning pikrini qollaydu. Shundaqtimu ular sowét diplomatiye wekilliri we tashqi soda wekilliri arqiliq Uyghur élining ehwalini közitidu.

Ularning yuqirigha yollighan doklatlirida töwendiki nuqtilar alahide tekitlinidu:
"Qeshqerde qoralliq qozghilang kötürüsh we ularni qozghash shunche asan bolsimu, lékin bu xil özlükidin qozghilidighan ijtima'iy küchni bir yolgha kirgüzüsh nahayiti qiyindur. Qeshqer xelqi nadan bolup, bashqa din'gha munasiwetlik hemme nersige öchmenlik bilen qaraydu. Ular téxiche patrixalliq uruqdashliq basquchida turuwatidu. Bu yerde gherbche menidiki ijtima'iy, siyasiy qatlamning bixliri emdila otturigha chiqishqa bashlighan bolup, hemmige tonushluq bolghan sinipiy ang bilen épi kélishmeydu. Aldin perez qilishqa boliduki, pantürkizmche milliy inqilabning hujum qilish nishani yalghuz xitaylar bolupla qalmastin, belki yene bizmu ularning hujum qilish ubiktisi.Shunga biz shundaq xulasige kélimizki, qeshqer musulmanlirining inqilabigha bolghan herqandaq shekildiki yardimimizni toxtitip, eksiche ularning quldarliri bolghan xitaylargha yardemde bolushimiz kérek."

Yuqiridiki doklatqa asasen rus bolshéwikliri eger Uyghurlargha yardemde bolsaq, xitay bilen bolghan tashqi munasiwitimiz ziyan'gha uchrap xitaylarning arisida sowét ittipaqigha qarshi teshwiqat köpiyip kétishi mumkin, shunga xitaylargha yardemde bolush yenila muwapiq dep qarighan.

1927-Yili rus bolshéwiklar partiyisi merkizi komitéti siyasiy byurosining yighinida tashqi ishlar komitéti teripidin teyyarlan'ghan Uyghur éli heqqidiki doklat alahide qarap chiqilip, töwendikidek qarar maqullinidu:

1. Rus bolshéwiklar partiyisi merkizi komitéti ottura asiya bölümi adem namzatini belgileydu. Xelq'ara kommunizm herikitining Uyghur élige Uyghur xadim ewetishige qet'iy ruxset qilinmaydu.
2. Döletlik siyasiy qoghdash bölümi her xil wasitilerni qollinip, Uyghurlar bilen qoral sodisi qilishni hemde Uyghur qoralliq xadimlirining chégra atlap Uyghur élige kirishini qet'iy tosidu.
3. Qazaqistanning chégra rayonliridiki Uyghur teshkiliy xadimlirining ehwalini yéngidin tekshürüp chiqidu we Uyghur aktiplirining bu xildiki xizmetlerni ishlishi cheklinidu.
4. Uyghur élini xitaydin bölidighan we bölünüshke ilhamlanduridighan herqandaq heriketlerge yol qoyulmaydu. Bolshéwik Uyghurlarning, qizil armiye terkibidiki Uyghurlarning we sowétta yasalghan qorallarning Uyghur élige kérishi qattiq cheklinidu.

Gerche, sowét ittipaqi Uyghur élini xelq'araliq tashqi munasiwettiki muhim rayonlarning biri qilip tallighan bolsimu, lékin Uyghur élide "Qeshqeriye sowét jumhuriyiti" we "Jungghariye sowét jumhuriyiti" ning qurulushini we Uyghurlarning qoralliq qozghilang kötürüshini chekleydu we öz chégrasi ichidiki Uyghur, qazaq, özbéklerdin paydilinip eyni chaghda Uyghur élide mewjut bolup turuwatqan xitay hakimiyitini saqlap qalidu. Biz bu mesililer heqqide pikir élish üchün Uyghur ziyaliysi, norwégiye Uyghur komitétining re'isi semet ablani ziyaret qilduq.

Emeliyette xelq'ara kommunizm herikitining nizamnamisi we sho'ari ézilgen milletlerni qulluq we ézilishtin qutuldurush, ularni azad qilip, özige xoja bolghan erkin hakimiyet qurushni kapaletke ige qilish bolsimu, lékin sowét bolshiwiklirini merkez qilghan xelq'ara kommunizm herikiti 30-yillarda Uyghur élide yüz bergen inqilabi küreshlerni qet'iy qollimighan, eksiche ularni qanliq basturghan. Ularning lénin bashchiliqidiki birinchi ewlad rehberliri teripidin tüzülgen Uyghurlarni qollimasliq siyasiti Uyghurlarning 40-yillarda élip barghan inqilabi küreshlirini meghlubiyet bilen netijilendürdi. Tarixiy pakitlardin shuni körüwélishqa boliduki, Uyghurlar yéqinqi zaman tarixida kommunizm idé'ologiyisige aldan'ghan we uning biwasite ziyankeshlikige eng qattiq uchrighan xelqtur.

1934-1937-Yili, ma xushen xotenni idare qilish jeryanida zor miqdarda altun toplighan idi. 1937-Yili, sowét qizil armiyisi ma xushenni yoqatqandin kéyin u bir qisim altunlarni élip hindistan'gha qachti,shuningdin kiyin en'gliye hökümiti uning altunlirini musadire qildi we xitay bilen en'gliye otturisida "Tunggan altuni" ziddiyiti kétip chiqti. Bu heqte qutlan programma teyyarlidi.

Xitay bilen en'gliye arisida talashta qalghan "Tunggan altuni" weqesi

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan teyyarlidi

Uyghur élining 1930-yillardiki tarixigha da'ir bir qisim arxip matériyallirining bir-birlep ashkarilinishi sir halitide turuwatqan bezi tarixiy hadisilerning ich yüzini jama'etchilikke échip bermekte. Ene ashu tarixiy sirlarning biri 1937-yilidin 1943-yilighiche bolghan 6 yil jeryanida xitay bilen en'gliyige qaram hindistan hökümiti arisida talashta qalghan "Tunggan altuni" weqesidur.

1934-1937-Yilliri ariliqida xoten'ge hökümranliq qilghan hemde "Tunggan altuni" weqesini keltürüp chiqarghan militarist-ma xushen
1934-1937-Yilliri ariliqida xoten'ge hökümranliq qilghan hemde "Tunggan altuni" weqesini keltürüp chiqarghan militarist-ma xushen RFA/Qutlan

Melumki, 1937-yili aprélda général mehmut muhiti chet'elge chiqip kétishke mejbur bolghandin kéyin, uning qol astidiki Uyghur atliq eskerler 6-déwiziyisi abduniyaz kamalning qomandanliqida qozghilang kötüridu. Xotende purset kütüp yatqan maxusen qol astidiki tunggan déwiziyisini bashlap Uyghur qozghilangchi qisimliri bilen birlikte shéng shiseyge qarshi jaza yürüshige atlinidu. Qiyin ehwalda qalghan shéng shisey ikkinchi qétim sowét ittipaqidin herbiy yardem soraydu. Shu yili 9-ayda sowét qizil armiyisi chégradin kirip abduniyaz kamal bilen ma xusen qoshunlirigha qarita shiddetlik hujum qozghaydu. Ayropilan we tankilarning himayiside omumyüzlük hujum qozghighan sowét qizil armiyisi abduniyaz kamal bilen ma xusenning qoshunlirini qisqa muddet ichidila tarmar qilidu. Weziyetning özige paydisizliqini hés qilip yetken ma xusen xoten xelqini qanche yillardin buyan qan yighlitip toplighan altun-kömüshlirini 40 qéchirgha artip sheydulla éghizi arqiliq hindistan'gha qachidu.

En'gliye arxipliridin melum bolushiche, ma xusen élip mangghan altun-kümüshler ikki türkümde hindistan chégrasigha élip kélin'gen. Bir türkümini ma xusen öz yéqinliri bilen birlikte élip mangghan bolup, hindistan ölchimi boyiche 3100 tola, yeni 36 kilogram sap altun tamozhna tizimigha élin'ghan, yene bir türkümini ma xusenning 6 neper tunggan ofitséri élip mangghan bolup, jem'iy 11019 tola, yeni 128 kilogram sap altun tamozhna tizimigha élin'ghan. Bularni qoshup hésablighanda jem'iy 165 kilogram sap altun hindistan chégrasigha élip kélin'gen. Undin bashqa zor hejimdiki yipek, ipar, qashtéshi we bashqa qimmet bahaliq buyumlarmu bille élip méngilghan. En'gliyige qaram hindistan hökümitining chégra ponkiti maxusen élip qachqan bu zor hejimdiki altunlarni musadire qilip, omumiy qimmitini öz dewridiki hindistan puli boyiche 469 ming rupiye dep békitken hemde ularni keshmirdiki dölet xezinisige ötküzüp bergen.

1937-Yili 9-aydin bashlap, shéng shisey hökümitimu ma xusen élip mangghan zor hejimdiki altunning uchurini iz qoghlap tekshürüp, uning omumiy miqdarini 200 kilogram dep békitken. Egerde bu zor hejimlik altunning qimmitini bügünki amérika dollirigha sundurup hésablighanda on nechche milyon amérika dollirigha toghra kélidu.

En'gliye hökümiti ma xusen we uning yéqin ademlirining her birige peqet 1000 rupiye qimmitidiki altunni özliri bilen bille élip méngishqa ruxset qilghan. Undin bashqa yene ularning mekkige bérip hej qilishi üchün 20 ming rupiye qimmitidiki altunni turmush rasxoti süpitide testiqlighan. Qalghan zor miqdardiki altunlar musadire qilinip "Tunggan altuni" dégen mexsus hésab nomuri bilen bankigha saqlashqa bérilgen.

Xoten xelqini bulap-talap yighqan bu zor miqdardiki altun-kümüshlerdin ayrilip qalghan ma xusen, amalsiz nenjingge bérip gomindang hökümitige ehwalni melum qilidu. Jyang jyéshi derhal kalkuttadiki xitay elchixanisigha buyruq chüshürüp, diplomatiye yoli arqiliq en'gliye hökümitidin bu altunlarni xitay merkiziy hökümitige qayturup bérishini telep qilidu. Uyghur élige "Musteqil padishah" bolup minip yatqan shing shiseymu qeshqerdiki en'gliye konsulxanisigha nota tapshurup bu altunlarni xitay merkiziy hökümitige emes, belki shinjang ölkilik hökümetke qayturup bérishni telep qilidu. Shundaq qilip "Tunggan altuni" nami bilen keshmirdiki hindistan dölet xeziniside tonglitilghan bu altunlar en'gliye, xitay merkiziy hökümiti hemde shing shiseydin ibaret üch terep arisida talashta qalidu.

En'gliye hökümiti zor miqdardiki bu altunlarni tutup turush arqiliq shing shisey textke chiqishi bilenla özlirining qiyin haletke chüshüp qalghan Uyghur élidiki tesir da'irisini eslige keltürmekchi bolidu. Shunga en'gliye bu altunlarni xitay merkiziy hökümitige emes, belki shing shiseyge ötküzüp bérip, shu arqiliq özlirining krizisqa pétip qalghan Uyghur éli diplomatiyisini ongshimaqchi bolidu. Lékin gomindang merkiziy hökümiti buninggha qarshi turup, musadire qilin'ghan altunlarni choqum xitay merkiziy hökümitige qayturup bérishni qet'iy türde telep qilidu. Shéng shisey bu altunlargha xéli közi qizarghan bolsimu, lékin diplomatiye we tashqi siyasetke taqishidighan bu nazuk mesilide nenjing bilen dawamliq tirkishishke jür'et qilalmaydu. En'gliye hökümitimu atalmish "Tunggan altuni" ni kozér qilip, özlirining Uyghur élidiki menpe'etlirini eslige keltürüshke közi yetmigendin kéyin, bu altunlarni xitay merkiziy hökümitige qayturmaqchi bolidu. Emma en'gliyige qaram hindistan hökümiti bu mesilide yéngi layihe tüzüp chiqip, bu altunlarni xitaygha qayturmasliqning charisini qilidu.

"Tunggan altuni" ning talash-tartishi 6 yilgha yéqin dawamliship, 1943-yili 6-aygha kelgende, en'gliyige qaram hindistan hökümiti andin bu heqtiki axirqi qararini élan qilidu. Bu qararda en'gliye terep 1934-yili féwralda tunggan eskerlirining qeshqerde élip barghan qirghinchiliqi dawamida öltürülgen yaki yaridar qilin'ghan en'gliye konsulxana xadimliri bilen en'gliye muhajirlirining xun heqqini hésablap chiqidu. Andin 1937-yili Uyghur élining jenubida yüz bergen qalaymiqanchiliqta ma xusen eskerliri teripidin öltürülgen yaki mal-mülki ziyan'gha uchrighan en'gliye muhajirlirining iqtisadiy ziyinini hésablap chiqidu. Axirida ma xusen bilen bille hindistan'gha qachqan 84 neper tungganning hindistanda turghan mezgilidiki turmush chiqimi, hejge bérish puli hemde ichki xitaygha yétip barghuche bolghan yol puli qatarliq chiqimlarni neqleshtüridu. Shundaq qilip, ma xusen élip qachqan 165 kilogramdin 200 kilogiramche altundin peqet 66 ming rupiye qimmitidiki azghine altun axiri xitayning kalkuttadiki elchixanisigha ötküzüp bérilidu. Xitay 6 yil taliship aran qolgha chüshürgen bu altunlar öz dewride ma xusen élip mangghan altunlarning peqetla yettidin bir qismigha toghra kélidu. Qalghan mutleq köp qismini en'gliye terep tutup qalidu.

En'gliye arxiplirida "Tunggan altuni" dep atalghan zor miqdardiki bu altunlar rastinila tungganlarning mal-mülkimu? herbiy diktator we militarist ma xusen bu altunlarni qandaq qolgha chüshürgen? chet'elge élip qéchilghan bu bayliqlar üchün Uyghur xelqi, bolupmu xoten xelqi qanchilik éghir bedellerni töligen? biz bu so'allargha jawab tépish üchün shwétsiye Uyghur komitétining bash katipi qurbanjan mudash bilen söhbet élip barduq.

Toluq bet