Тарих вә бүгүн (26-феврал)

Тарих вә бүгүн сәһипимизниң 26-февралдики санида қирғизистан һөкүмитиниң 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилабиниң һәрбий қоманданлиридин бир иссақбек мунунофни қәдирләватқанлиқи вә түркийиниң истамбул шәһиридики тарихий мәдәнийәт излиридин сәдирдин қәшқири ханиқаси һәққидики учурларни диққитиңларға тәқдим қилимиз.
Мухбиримиз үмидвар
2012-02-26
Share
isvakhbek.jpg
Қирғизларниң тунҗи генерали иссақбек мунуноф
Қирғизистан җумһурийити һөкүмити 2012 - йили дөләт бойичә хатириләйдиған 13 паалийәтни бекиткән болуп, буниң ичидә 1944 - 1949 – йиллиридики  шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң һәрбий рәһбәрлиридин бири, миллий армийиниң кейинки баш қомандани иссақбек мунунофму бар.

"бишкәк кәчлики" вә башқа учур васитилириниң бу һәқтики хәвиридин мәлум болушичә, иссақбек мунунофни қирғизистан һөкүмити қирғиз миллитидин чиққан тунҗи  генерал дәп етирап қилған болуп, қирғизистан парламентиниң қарари вә һөкүмәтниң тәстиқи бойичә бу йил иссақбек мунунофниң 100 яшқа толғанлиқи билән дөләт дәриҗилик хатириләш мурасими өткүзушни бекиткән.

Илгири, қирғизстанниң җәнубидики ош шәһиридики мәркизий кочиларниң биригә "иссақбек мунуноф" кочиси дәп нам берилгән һәмдә униң егиз һәйкили орнитилған иди.

Қирғизлар иссақбек мунунофни шәрқий түркистан җумһурийитиниң асаслиқ рәһбәрлириниң бири вә миллий армийиниң қомандани дәп юқири һөрмәт билән қәдирләйду. Һәтта, бир қисим қирғиз мутәхәссисләр уни қирғизистанниң ош вилайити тәвәсидә дуняға кәлгән дәп һесаблайду. Шу сәвәбтин униң һәйкили ошқа орнитилған. Лекин, хитай һөкүмәт һөҗҗәтлиридә вә бир қисим уйғур ели қирғиз тарихчилириниң әсәрлиридә униң улуғчат тәвәсидә туғулғанлиқи қәйт қилиниду.

Мәлум болушичә,  иссақбек мунунофниң әвладлири һазир қирғизистанниң бишкәк вә ош шәһәрлиридә яшимақта. Иссақбек мунунофниң нәвриси абдувахап мунуноф иссақбек мунуноф һәққидә мәхсус бир китаб йезип  2007 - йили,  бишкәктә қирғиз тилида нәшир қилдурған.

Иссақбек мунунофни қирғизистан һөкүмити сабиқ совет иттипақи дәвридә дөләт дәриҗилик хатирилиши мумкин әмәс иди. Бирақ, иссақбек мунуноф 1930 - йилларда қәшқәр тәвәсидики миллий инқилаб мәзгилидә қирғиз полкиниң командири сүпитидә совет иттипақиниң тапшуруқлирини иҗра қилған һәм шең шисәй тәрипидин қирғиз - қазақ мәдәнийәт ақартиш уюшмисиға  рәисликкә тәйинләнгән. У, 1943 - йили, совет иттипақиға қечип кетип, 1944 - йилиниң ахирида бир партизан әтрити билән ғулҗиға кәлгән иди.

Нөвәттә, қирғизлар  иссақбек мунунофниң исим фамилисидики мунунофни  әсли атилиши бойичә "монийеф" дәп атайду. Иссақбек мунунофқа 1945 - йилиниң оттурлирида шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити генерал майорлуқ унвани бәргән. У, миллий армийә баш қомандани иван палиноф совет иттипақиға кәткәндин кейин, 1946 - йили 6 - айдин кейин миллий армийиниң баш қоманданилиқ вәзиписигә тәйинлинип, генерал лейтинантлиқ унваниға сазавәр болған иди. У, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити дәвридики   маршал унваниға еришкән  җумһурийәт рәиси әлихан төридин кейинки иккинчи һәрбий унвани әң юқири әрбаб болуп  һесаблиниду. Миллий армийә  илгири - кейин төт нәпәр генералға игә болған. Буларниң  икки нәпири рус болуп, улар   биринчи қетимлиқ баш қомандан генерал майор   иван палиноф билән  шитаб башлиқи  генерал майор в. Мажарофтур.  Миллий армийиниң башқа икки нәпәр генералиниң бири  қазақ хәлқидин келип чиққан    мунавин баш қомандан генерал майор  дәлилқан сугурбайеф билән  қирғиз миллитидин келип чиққан   кейинки баш қомандан  генерал лейтинант иссақбек мунуноф иди. Әмма, уйғурлардин һечкимгә генераллиқ унвани берилмигән. Әң али һәрбий уван маршал болуп, у әлихан төригә берилгән, уйғурлардин пәқәт полковник унваниға еришкәнләр бир қәдәр көп болған иди.

1955 - Йили хитай һөкүмити әслидә шәрқий түркистан һөкүмити полковниклик унвани бәргән сәйфидин әзизгә хитай хәлқ  азадлиқ армийисиниң генерал лейтинантлиқ унвани, әслидики миллий армийә майори заһир савданоф, миллий армийә полковники мәмәт имин иминоф,  миллий армийә полковники мәрғуп иссақоф вә миллий армийә полковники зунун тейипоф қатарлиқ төт кишигә хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң генерал майорлуқ унвани бәргән иди. Әйни вақитта хита азадлиқ армийиси или инқилабидин келип чиққанлар ичидә әң юқири һәрбий унванни сәйфидин әзизгә бәргән иди.  Хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң  бу бәш нәпәр генералиниң төти уйғур болуп, мәрғуп исқақоф татар хәлқидин келип чиққан иди.

Мәлумки, қирғизистандики қирғизлар совет русийисиниң  ички уруш, германийә армийисигә қарши  2-дуня уруши қатарлиқ уруш мусапилирини баштин  кәчүргән болуши һәмдә   зор санда қирғизлар совет армийиси тәркибидә хизмәт қилған болушидин қәтий нәзәр  20-әсирниң биринчи йеримида улар арисидин  техи генераллиқ һәрбий уваниға еришкән адәм  йетишип чиқмиған. Иссақбек мунуноф  әйни вақитта пүтүн дуня миқясида қирғиз миллитиниң тунҗи генерали болуп қалған. Униң үстигә бу унванниму шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити бәргән иди. Әнә шу сәвәбтин қирғизистан һокүмити иссақбек мунунофни қирғиз хәлқиниң тунҗи генерали сүпитидә рәсмий етирап қилип, хатириләшни қарар қилған.

Истамбулдики сәдирдин қәшқәрий ханиқаси һәққики мәлуматлар

Истанбулдики сәдирдин қәшқәрий ханиқаси узун тарихқа игә.  Уйғурлар, өзбекләр вә башқа оттура асиялиқлар бурундила бу шәһәр арқилиқ  һәҗгә барған һәмдә истамбулда өзлириниң ханиқалири вә сарайлирини салдурған иди.  Истанбулдики бу ханиқалар  һәм  мәдәнийәт излири һәққидә әркин тарим мәлумат тәйярлиди.
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт