Tarix we bügün (3-ayning 11-küni)

"Tarix we bügün" sehipimizning bu yekshenbilik qisimida siler sabiq sowét ittipaqining 1980 - yili ishligen "Gheni batur" namliq hojjetlik filimi heqqidiki melumatlarni we Uyghurlarning qehrimanliq dastanliri hem uning Uyghurlarning erkinlik küresh tarixi bilen bolghan munasiwiti shuningdek Uyghur dastanlirining tarixi heqqidiki melumatlarni anglaysiler.
Oz muxbirimiz ümidwar
2012-03-11
Share
Gheni-batur-305 Ghéni baturning meydisi médalionlar bilen tolghan süriti.
RFA Photo

Sowét ittipaqi ishligen höjjetlik filim"Gheni batur" (1 - )

Ümidwar

Sabiq sowét ittipaqi ishligen "Gheni batur" namliq höjjetlik filimni ikki bölekke bölüp chüshendürüsh mumkin.

Sabiq sowét ittipaqining qazaqistan sotsiyalistik ittipaqdash jumhuriyitining kino studiyisi "Qazaqfilim" 1980 - yili 1944 - 1949 - yilliridiki Uyghur milliy azadliq inqilabining qehrimani "Gheni batur" ni bash téma qilghan bir höjjetlik filim ishlidi. Rus tilida ishlen'gen " Gheni batur" dep atalghan mezkur filimde xelq qehrimani gheni baturning inqilab mezgilidiki hayati, küreshliri we sabiq sowét ittipaqigha köchüp chiqqandin kéyinki hayat musapiliri bash téma qilin'ghan.

Filimde gheni baturning simasi körülgendin tashqiri yene uning öz awazimu bérilgen bolup, 79 yashqa kirip qalghan gheni batur özining qandaq qilip inqilabqa qatnashqanliqi we ilini azad qilish hemde axirida sowét ittipaqigha köchüp chiqish ehwalliri heqqide sözlep béridu؛

Bu gheni baturning hazirghiche bizge melum bolghan neq meydandin élin'ghan birdin bir janliq simasi hemde öz awazi bolup, mezkur höjjetlik filim arqiliq biz 20 - esirning eng meshhur Uyghur qehrimani gheni baturning simasini körüsh we awazini anglash pursitige érisheleymiz.

Filimde gheni baturning ösüp yétilish, inqilab jeryanidiki qehrimanliqliri tepsiliy chüshendürülidu. Gheni memetbaqi oghli 1902 - yili, ghulja shehirining yénidiki qash yézisidiki turdiyüzi kentide tughulghan. U kichik waqtidila ishchan, qorqmas, batur yürek bala bolup chong bolghan. U 16 yéshida küchlüklikte dang chiqiridu, kembeghel - puqralarning meydanida turidu. Puqrani bozek qilghanlardin, emeldar zalimlardin qorqmaydighan gheni batur ili wadisida dang chiqiridu hemde ikki yil etrapida ürümchidiki türmige tashlinip, 1944 - yili, 4 - ayda türmidin qachidu. U filimde öz kechürmishliri heqqide sözleydu.

Gheni batur 1944 - yili 9 - ayda nilqa partizanliri qatarigha qoshulup, uning asasliq baturliridin birge aylinidu hemde partizan etritining komandirliridin birige aylinidu. U nilqini azad qilishta baturluq körsitidu, arqidin 1944 - yili, 7 - noyabirda birinchi bolup, ghulja qozghilingigha qatniship, aldi bilen ghulja shehiridiki rayonluq saqchixana ishghal qilip, köpligen ademlirini qutulduridu. Arqidin u ili waliy mehkimisi, ili wilayetlik bash saqchi qatarliq orunlargha hujum qilidu. Gheni batur 1944 - yili, 12 - noyabir küni ilidiki gomindangning eng küchlük qorghini ili bash saqchi idarisini ishghal qilip, sherqiy türkistan jumhuriyitini qurushqa zémin hazirlaydu.

Gheni batur shuningdin kéyin ghulja shehiri, süydüng we kengsaydiki jenglerde baturluq körsitidu we arshangni azad qilishqa ewetilip, arshangni azad qilish üchün shara'iti hazirlaydu. U arshangdiki jengde yarilan'ghan idi. Shuningdin kéyin, uzun ötmey sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti gheni batur, fatix batur we ekber baturgha xelq qehrimani dégen eng aliy namni béridu. Arqidin polkownik unwani bilen milliy armiye herbiy sotining bashliqi bolidu.

Gheni baturning 1950 - yilining béshida sowét ittipaqini ziyaret qilip, bu jeryanda stalinning qobul qilishigha érishkenliki heqqide aghzaki uchurlar mewjut. Gheni batur yene 1950 - yili, 10 - ayda béyjingda ziyaret bolidu. Taki 1953 - yilighiche lenjuda qatarliq jaylarda turghuzilidu we 1953 - yili ürümchige, 1954 - yili ürümchidin ghuljigha qaytip kélidu. Bu mezgillerde gheni baturni tenqid qilish we eyibleshler bashlinip ketken idi. Filimde gheni batur qatarliq inqilab qatnashquchilirining türlük zerbe berishlar tüpeylidin sowét ittipaqigha kétishke mejbur bolghanliqi sözlinidu. Gheni batur 1955 - yili sowét ittipaqigha kétidu. Melum bolushiche u, sowét ittipaqida bashta tashkenttke, kéyin almuta etrapigha orunliship, shu yerde yashaydu we 1970 - yillarda özbékistan ittipaqdash jumhuriyiti kompartiyisining birinchi sékrétari sherep reshidof, qazaqistan kompartiyisining birinchi sékrétari din muhemmed qunayéf qatarliqlarning qobul qilishigha hem hörmetlishige sazawer bolidu. Sherep reshidof uninggha kichik mashina teqdim qilidu.

Bu filimde yene gheni baturning sepdashliri, yeni 1944 - 1949 - yilliridiki milliy azadliq inqilabining bir qisim yuqiri derijilik herbiy - siyasiy kadirliridin, milliy armiye mu'awin bash qomandani we milliy armiye polkowniki hemde 1955 - yili xitay azadliq armiyisi teripidin général mayorluq unwani bérilgen zunun téyipof, milliy armiye polkowniki, 1949 - yilidin kéyin Uyghur aptonom rayonluq yazghuchilar jem'iyitining re'isi we medeniyet nazaritining naziriliq wezipisini ötigen yazghuchi ziya semedi, milliy armiye ofitséri hem 1950 - yillarda yashlar xizmiti saheside rehberlik wezipilerni atqurghan hashir wahidi, muzikant ghopur qadirxojayéf qatarliq erbablarning simaliri körülüp, ularning gheni batur we Uyghurlarning milliy azadliq herikiti heqqidiki qarashliri öz awazliri bilen bérilgen.

Filimde sabiq milliy armiye mu'awin bash qomandani zunun téyipof gheni batur we milliy azadliq inqilab heqqide bayan qilip, gheni baturning qoshqan töhpisi, baturluqi we qeyserlikige yuqiri baha béridu.

Gheni batur we yuqirida ismi atalghan erbablarning hemmisi 1955 - yilidin 1962 - yilighiche bolghan ariliqta sowét ittipaqigha köchüp chiqip, qazaqistan'gha yerleshken bolup, filim ishlen'gen 1980 - yili Uyghurlarning sowét ittipaqigha keng kölemde qéchip chiqishining 20 yilliq xatirisi idi.

Gheni batur özi heqqidiki bu filim ishlinip bir yildin kéyin, yeni 1981 - yili wapat bolup, özi yashighan mehellige depne qilinip, heykel ornitildi.

Uyghur dastanlirining qimmiti


Türkiyining izmir shehiridiki égé uniwérsitétining proféssori alimjan inayet uzun mezgil Uyghur dastanliri tarixini tetqiq qilghan muntexxesisdur. Alimjan inayet Uyghur qehrimanliq dastanlirining Uyghurlaning miliy tarix, siyasiy tarixi we bashqilar bilen zich munasiwetlik ikenlikini körsetti.

Uning qarishiche, Uyghur dastanlirini uch türge ayrish mumkin bolup, bularning ichide eng muhimidin biri qehrimanliq dastanidur. Bu heqte erkin tarimning alimjan inayet bilen ötküzgen söhbitini anglaysiler.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet