«Тарих вә бүгүн» (2013 - йили 24 - март)

Мухбиримиз үмидвар
2013-03-24
Share

«Тарих вә бүгүн» сәһиписиниң бу йәкшәнбилик қисими диққитиңларға төвәндики мәлуматлар тәқдим қилиниду: қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққият мусапилири вә тунҗи уйғур тарих мутәхәссиси әршидин һидайәтофниң әсәрлири, шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң асасий қанун лайиһиси һәққидә анализ һәм уйғур - тибәт вә моңғулларниң һәмкарлиқ паалийәт тарихидин учурлар. Диққитиңлар «тарих вә бүгүн» сәһипимизниң тәпсилитатида болсун.

Қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққият мусапилири

Умидвар

Уйғуршунаслиқ илмий түркологийә илминиң муһим бир тәркиби қисими сүпитидә бир әсирдин артуқ вақиттин буян хәлқара миқяда давамлашмақта. Уйғуршунаслиқ илмий әң тәрәққи қилған мәзгил өткән әсирниң 70 - 80 - йиллири болуп, бу саһәдә сабиқ совет иттипақида әң көрүнәрлик нәтиҗиләр қолға кәлгән иди. 1986 - Йили дуня йүзидики тунҗи мәхсус уйғуршунаслиқ тәтқиқат институти алмутида қурулди. Совет иттипақи йимирилгәндин кейин қазақистан уйғуршунаслиқи мурәккәп мусапиләрни баштин кәчүрди һәм кәчүрмәктә. Униң буниңдин кейинки истиқбали қандақ болиду? бу қизиқиш үстидики тема.

Уйғуршунаслиқниң қисқичә тарихи әһвали

Һазир хәлқарадики уйғурларниң тарихи, тили, әдәбияти вә башқа мәсилилирини мәхсус тәтқиқ қилидиған бирдинбир уйғуршунаслиқ мәркизи қазақистанниң алмута шәһиригә җайлашқан. Мәзкур мәркәз әслидики уйғуршунаслиқ институтиниң давами болуп, 1996 - йилидин етибарән мәркәз дәриҗиси билән бу орунда он нәччә уйғур мутәхәссис уйғуршунаслиқ тәтқиқатини давамлаштурмақта. Бирақ, буниңдин кейин мәзкур мәркәз мәвҗут боламду - йоқ ? бу бир диққәткә сазавәр мәсилидур.

Мәзкур уйғуршунаслиқ мәркизиниң илмий хадими, һазир америкиниң индиана университетида тәтқиқат билән шуғуллиниватқан доктор абләт камалофниң ейтишичә, сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң қаримиқидики мәзкур уйғуршунаслиқ мәркизиниң әһвали күнсайин начарлишип, униң буниңдин кейинки тәқдиридин сөз ечиш қийин әһвалға чүшүп қалған.

Тарихий нуқтидин алғанда, уйғуршунаслиқ русийә вә явропада 19 - әсирниң ахири, 20 - әсирниң башлирида шәкиллинип, мәлум нәтиҗиләргә еришкән болса, 20 - әсирниң 20 - 30 - йиллиридин кейин, москва, ташкәнт вә алмутини мәркәз қилған уйғуршунас алимлар техиму кәң даирә бойичә издинип дәсләпки көрүнәрлик нәтиҗиләрни яратти һәмдә тунҗи уйғур тилшунаслири, тарихчилири вә әдәбиятшунаслири йетишип чиқти.

Сабиқ совет иттипақидики уйғуршунаслиқ илминиң раваҗлинишида сабиқ чар русийә дәвридә бу саһә бойичә тәтқиқат қилип,нопуз тиклигән рус алимлиридин в.Радлов, д. Позднейев, грум - гиржимайло, в. Григорийев, в. Бартолд вә с. Малов қатарлиқларниң әмгәклири муһим рол ойниди.

1930 - Йилларда москвада малов, насилов, баскаков қатарлиқлар уйғур тили вә мәдәнийити саһәсидә бойичә тәтқиқат қилди.

Қазақистан уйғурлириниң мәдәнийәт тарихиға аит йезилған мурат һәмрайеф, абдумәҗит розибақийеф, малик кәбироф қатарлиқларниң әсәрлиридики учурлардин мәлум болушичә, 1920 - 1930 - йиллири арисида нәзәрғоҗа абдусәмәтоп, бурһан қасимоф, абдулһәй муһәммәди шуниңдәк йәнә ал латип әнсари, шакирҗаноф қатарлиқ уйғур алимлири уйғуршунаслиқниң тунҗи вәкиллиридин болуп қалған иди.

Булардин башқа йәнә уйғур сиясий рәһбәрлиридин абдулла розибақийеф вә исмаил таһироф қатарлиқларму уйғурларниң тарихи вә тил - әдәбият мәсилилири бойичә мақалиләрни язған һәмдә уйғуршунаслиқниң раваҗлинишини йеқиндин қоллиған иди.

Нәзәрғоҗа абдусәмәтоф болса оттура асиядики тунҗи уйғур тарихшунаси болуп, у уйғур тарихи бойичә хели көп әсәрләрни йезип елан қилған иди.

Уйғуршунаслиқ институтиниң қурулуши совет - хитай мунасивитини арқа көрүнүш қилған

Доктор камалофниң ейтишичә, совет иттипақидики уйғуршунаслиқ илминиң тәрәққияти совет - хитай мунасивәтлири билән зич мунасивәтликтур. 1960 - 80 - Йилларда уйғуршунаслиқниң тез гүллиниши москва тәрипидин қуввәтләнгән болуп, бу әмәлийәттә әйни вақиттики җиддийләшкән совет - хитай мунасивәтлири билән бағлинишлиқ иди.

1985 - Йили, михайил горбачев һакимийәтни игиләп, совет иттипақида қайта қурушни башлиғандин кейин, узун өтмәйла қазақистан пәнләр академийисиниң тилшунаслиқ институтиниң қаримиқидики уйғуршунаслиқ бөлүминиң дәриҗиси көтүрүлүп, рәсмий айрим иниститутқа өзгәртилгән. Бу җәрянму асанға чүшмигән болуп, қазақистан вә москвада бир гуруппа кишиләр уйғуршунаслиқ институтини қурушни тәшәббус қилса, йәнә бәзиләр қарши чиққан. Һәтта москвадин мәхсус адәмләр келип, бу институти сақлап қелиш керәкму яки давамлиқ ечиш керәкму? дегән мәсилидә тәкшүрүш елип берип, юқириға доклат йоллиған, һәтта 1950 - йиллирида уйғур елида тил тәкшүрүштә болған һәм уйғур зиялийлири билән йеқин достлуқ алақилири орнитип, уйғур хәлқиниң һөрмитигә еришкән даңлиқ татар түркшунаси тенешефму немә сәвәбтиндур бу иниститутқа қарши чиқиш позитсийисидә болған икән.

Бирақ, бу мәзгилдә уйғуршунаслиқниң һәммә саһәси бойичә көплигән китаблар,мақалилар елан қилинған болуп, қазақистан, уйғуршунаслиқниң исми җисмиға лайиқ мәркизи сүпитидә тонулған иди. Уйғуршунаслиқ институтиниң алимлири «қисқичә уйғур тарихи», «уйғур әдәбияти», «совет уйғур әдәбияти», «уйғур тилиниң қурулмиси» қатарлиқ китабларни тәйярлап нәшир қилдурди.

Институт тәркибидә тарих, сияси - иҗтимаий мәсилиләр, әдәбият, тил, етнографийә бөлүмлири болған. Институт мудири, қазақистан пәнләр академийисиниң мухбир әзаси, профессор ғоҗахмәт садвақософниң көрсәткән хизмити зор иди.

Даңлиқ уйғуршунаслар

Қазақистанни өз ичигә алған сабиқ совет иттипақидики уйғурлар арисида өз миллитиниң тарихий, тили,мәдәнийити, етнограпийиси, әдәбияти вә башақ түрлүк мәсилилири бойичә тәтқиқат қилған уйғур алимлири дәсләпки қәдәмдә 20 - әсирниң биринчи йеримида мәйданға чиқишқа башлиған иди.

Уйғур хәлқи ичидин бу саһәдә әң бурун илмий тәтқиқат башлиғанларниң вәкили нәзәрғоҗа абдусәмәтоф иди. 1920 - 1930 - Йиллири арисида нәзәрғоҗа абдусәмәтоф, бурһан қасимоф, латип әнсари, шакирҗаноф, абдулла розибақийеф, исмайил таһироф вә башқилар уйғуршунаслиқ бойичә бир қатар әсәрләрни мәйданға чиқарди.

1930 - Йилларда болса, уйғурлардин тунҗи тарих пән кандидат докторлири йетишип чиқти.

Әршидин һидайәтоф тунҗи уйғур тарих пән доктори һесаблинатти.1920 - 30 - Йиллирида йетишкән уйғуршунасларниң көпинчиси 1937 - 1938 - йиллири сталин тәрипидин йоқитилди.

Совет уйғуршунаслиқ саһәсидә уйғурлар арисидин мәхсус мутәхәссисләр қошуни 1950 - 1980 - йиллири арисида йетишип чиқти. Бу дәврдә һәр саһә бойичә уйғурларни системилиқ тәтқиқ қилидиған алимлар қошуни шәкилләнди. Буларниң арисида пүтүн совет иттипақидики уйғур тәтқиқати бойичә тонулған алимлардин академик дәриҗисигә йәткәнләр, филологийә пәнлири доктори, совет иттипақи педагогика пәнләр академийисиниң мухбир әзаси,( академик кандидати) мурат һәмрайеф, қазақистан пәнләр академийисиниң мухбир әзаси ғоҗахмәт садвақасоф, қирғизистан пәнләр академийисиниң мухбир әзаси әзиз наринбайеф, профессор туғлуқ җан талипоф, өзбекистан пәнләр академийисиниң шәрқшунаслиқ иниститутиниң илмий хадими профессор әхәт хоҗайеф, совет иттипақи пәнләр академийиси йирақ шәрқ институтиниң илмий хадими, турсун рәһимоф вә башқиларни мисал қилип көрситиш мумкин.

Уларниң илмий әсәрлири пүтүн сабиқ совет иттипақиниң шәрқшунаслиқ, җүмлидин түркшунаслиқ, уйғуршунаслиқ вә хитайшунаслиқ саһәсидә етирап қилинишқа еришкән иди.

Бу мәзгилләдә уйғурлар арисидин оз тарихи, тили, мәдәнийити, әдәбияти вә башқа мәсилиләр билән шуғуллинидиған тәхминән 100 дин артуқ мутәхәссис тәтқиқат елип барғаниди.

Тарихшунаслардин әң тонулғанлири давут иссийев, малик кабироф,, әхәт хоҗайеф, гегел исһақоф, коммунар талипоф, абләт камалоф қатарлиқларни мисал қилип көрситиш мумкин.

Тил вә әдәбиятшунаслардин мурат һәмрайеф, ғоҗахмәт садвақасоф, туғлуқҗан талипоф, савут моллавутоф, ширивахун баратоф қатарлиқларни, пәлсәпәшунаслардин әзиз нарибайеф, коммунар талипоф вә башқиларни көрситиш мумкин.

Әршидин һидайәтоф иҗадийитидин

Ойған тәйярлиди.

Уйғур хәлқиниң бешиға кәлгән бу паҗиәни, униң азадлиққа, миллий мустәқиллиққә, инсан һәқлиригә болған интилишини тәтқиқ қилиш дуня алимлири қатарида уйғур тарихчилириниңму баш мәқситигә айланған иди. Шуларниң бири оттура асия уйғурлиридин чиққан дәсләпки тарих мутәхәссиси әршидин һидайәтофтур. У, «или өлкисидики уйғур - туңганларниң 1864 - 1871 - йиллардики қозғилиңи» намлиқ илмий әмгикини 1939 - йили совет иттипақи пайтәхти москвада яқилап, илмий унванға еришкән иди. У қазақистанниң, өзбекистанниң алий оқуш орунлирида бир нәччә йиллар давамида тарих илмидин лексийә оқуш билән бир қатарда ташкәнттә уйғур тилида нәшр қилинидиған «шәрқ һәқиқити» журналидиму ишлиди. Ә. Һидайәтоф 1947 - йили қазақистан пәнләр академийиси тарих, археологийә вә етнографийә институти йенида дәсләп қурулған уйғур - туңган мәдәнийәт бөлүмини башқурди. Алимниң тонулған әмгәклири ичидә «или уйғурлириниң миллий - азадлиқ һәрикәтлири» намлиқ китаби 1978 - йили алматада нәшр қилинған болуп, униңда или уйғурлириниң 19 - әсирниң иккинчи йеримидики миллий - азадлиқ һәрикәтлири, шундақла назугум, әмир абдурусулбәг, садир палван, билал назим, сейит муһәммәт қаший қатарлиқ бүйүк тарихий шәхсләр һәққидә мақалилири орун алған. Әршидин һидайәтоф мәзкур әмгикидә чиң империйисиниң шәрқий түркистандики дәсләпки мустәмликә сияситини алаһидә йорутқан.

«4 Тәрәп» һәмкарлиқ паалийәтлириниң қисқичә тарихидин

Әркин тарим тәйярлиди.

3 - Айниң 11 - күнидин 13 - күнигичә шивитсарийәниң җәнвә шәһиридә өткүзүлгән «хитайниң йеңи рәһбәрлики: шәрқий түркистан, тибәт вә җәнубий моңғулийидә кишилик һоқуқ, демократийә вә әркинликкә қаритиливатқан хирислар» дегән темидики хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинида тебәт, моңғул, уйғур вә демократ хитайдин ибарәт бу төт тәрәпниң қандақ һәмкарлиқ елип бериши керәклики һәққидә музакирә елип берилди. Йиғинда оқуп өтүлгән илмий мақалиларға асасланғанда, уйғурлар билән тибәтләрниң хитай коммунист түзүмигә қарши һәмкарлиқ елип бериши 1970 - йилларда башланған болуп, 1990 - йилларға кәлгәндә бу сәпкә җәнубий моңғулийәликләрму қошулған. Кейинчә демократик хитайларниң қошулиши билән 4 тәрәп һәмкарлишишқа башлиған. Илгири уйғур, тибәт вә моңғул вә хитай демократлири бирликтә йиғинларму ачқан иди. Әмма, бу қетимқиси әң дағдуғилиқ болди. Биз бу һәқтә тәпсили мәлумат игиләш үчүн дуня уйғур қурултийиниң сабиқ рәиси әркин алптекин билән сөһбәт елип бардуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт