Тарих вә бүгүн (18 - ноябир)

1944 - Йили, 12 - ноябирда ғулҗида шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин кейин, мәзкур җумһурийәт күнсайин күчийип, барғансери такамуллишип, дөләт байриқи, дөләт бәлгиси, мунтизим армийиси, һәр дәриҗилик дөләт аппарати, иқтисадий, пул - муамилә вә баҗ шуниңдәк мәдәний - маарип қатарлиқ һәр саһәләр бойичә системилиқ дөләтчилик түзүлмисигә игә болди.
Мухбиримиз үмидвар
2012-11-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт


Илгири - кейин 26 наһийини азад қилип, өзиниң башқуруш даирисигә киргүзди. Миллий армийә үч фронт бойичә җәң қилип, шималдики или, чөчәк, алтай вилайәтлирини толуқ азад қилди. Ақсу тәвәсидә бай вә конашәр наһийилирини азад қилди. Қәшқәр тәвәсидә ташқорған, қағилиқ, қатарлиқ наһийиләр һәмдә йәркәнт вә қәшқәрниң әтрапидики йезиларғичә контроллуқ астиға алди. Бирақ, 1945 - йили, 8 - айда иккинчи дуня урушиниң ахирлишиши билән дуня вәзийити һәм хитай вәзийити өзгәрди, иттипақчи дөләтләр арисида йеңи сүркилиш вә ихтилаплар мәйданға чиқти. Мана мушундақ вәзийәт астида өз мәнпәәтлирини қоғдашни биринчи орунға қойған совет иттипақи һөкүмити миллий азадлиқ инқилабни қоллаштин тохтап, шәрқий түркистан җумһурийитиниң уруш қилишини тосуп, уни хитай җумһурийити һөкүмити билән сөһбәтлишишкә қистиди. Нәтиҗидә 8 айлиқ сөһбәттин кейин тинчлиқ вәзийити шәкилләнди. Буниң билән совет иттипақиниң уйғур сиясити униң хитай сиясити вә ғәрб сияситигә мас қәдәмдә йеңи бир басқучқа кирди.

Мәлумки, 1946 - йили, шәрқий түркистан җумһурийити билән җуңхуа минго мәркизий һөкүмити арисида түзүлгән " 11 маддилиқ тинчлиқ битим" ниң роһи бойичә бирләшмә һөкүмәт қурулуп, 1 - июл күни мәзкур һөкүмәт рәсмий ишқа киришкәнлики җакарланди. Нәтиҗидә уйғурларни асас қилған йәрлик милләт вәкиллири билән хитай мәркизий һөкүмитиниң вәкиллиридин тәйинләнгән бирләшмә һөкүмәт аппарати шәкиллинип, бирләшмә һөкүмәт бир йилға йеқин вақит мурәккәп сиясий күрәшләр ичидә мәвҗут болуп туруш басқучиға кирди.

Бу җәряндики мәсилиләр, болупму совет иттипақиниң хитай вә һәм уйғур сиясити муһим бир темидур. Бу мәсилә бойичә русийә алимлири совет мәхпий архип материяллири асасида өз қарашлирини оттуриға қойди. Профессор барминниң тәтқиқати өзгичә болуп, у бу һәқтә көп издәнди. Ундақта 1946 - 1947 - йиллиридики советләр иттипақиниң уйғур сиясити қандақ болди? үмидварниң мәлуматлирини аңлаң.

1933 Вә 1944 - йиллири 12 - ноябир күнлири тарихта икки қетим шәрқий түркистан җумһурийити қурулған хатирә күнидур. Бу вәқәләрдә һазирқи заман уйғур зиялийлири, мәрипәтвәрлири, диний алимлири вә затлири шуниңдәк илғар пикирлик тиҗарәтчи һәм юрт мөтивәрлири актип рол ойниған иди. Бу икки җумһурийәт уйғурларниң һәр хил қатлиминиң җүмлидин диний вә миллий идийилириниң бир гәвдигә айлиниши нәтиҗисидә әмәлгә ашқан иди.

Өткән әсирниң 30 - йиллирида муһитилар аилиси уйғур хәлқиниң тарихида пидакарлиқ вә үлгилик рол ойниди. Турпанниң бай аилилиридин бири һесабланған муһитилар аилиси, йәнә ака - ука муһитилар - мәхсут муһити, муһсул муһити, мәхмут муһити вә башқиларниң ойниған роли, тапқан мал - дунясини һәтта қиммәтлик һаятини милләт йолиға тәқдим қилиш роһи шуниңдәк көрсәткән пидакарлиқлири уйғур хәлқиниң юқири һөрмитигә вә қәдирлишигә еришти.

Муһитилар аилиси қандақ аилә иди? улар кимләр? улар немиләрни қилди? мана бу темилар һәққидә қутланға диққәт бәргәйсиләр.

Муһитилар аилисиниң от йүрәк оғланлири вә уларниң кейинки тәқдири

Қутлан программиси

20 - Әсирниң башлиридики уйғур хәлқиниң миллий ойғиниш һәрикити давамида турпан вә атуштики икки мәшһур аилә вә уларниң от йүрәк оғланлири интайин муһим ролларни ойниди. Муһитилар аилиси әнә шуларниң ичидики нам - атиқи әлгә тонулған аилиләрниң биридур.

19 - Әсирниң ахириқи мәзгиллиридә турпан астанидә өзиниң һалал әмгики билән ронақ тепишқа башлиған муһит һаҗиниң аилисидә арқа - арқидин төт оғул туғулиду. Оғулларниң чоңи мосул муһити, иккинчиси мәқсут муһити, үчинчиси мәһмут муһити, әң кичики госул муһитилар иди.

Мосул муһити чоң оғул болуш сүпити билән аилиниң игиликини тәрәққий қилдуруш вә сода - тиҗарәт ишлирида көп тиришчанлиқларни көрситиду һәмдә әл ичидә «мосул бай» нами билән тонулиду. 1930 - Йилларниң башлиридики қумул - турпан қозғилиңида мосул муһити өз қериндашлири билән актип рол ойнап, қозғилаңчиларниң арқа сәп ишлирини башқуриду. Хоҗанияз һаҗи вә мәһмут муһитиларниң вәзийәтниң еһтияҗи билән ма җуңйиң, шең шисәй қатарлиқлар билән болған вақитлиқ сүлһи - тохтамлирида вәкиллик вәзиписини өтәйду. Шундақла совет иттипақидин қурал сетивелиш, қозғилаңчиларниң озуқ - түлүк вә һәрбий тәминатини һәл қилиш қатарлиқ мәсилиләрдә һәл қилғуч ролларни ойнайду. 1934 - Йилидин кейин мусул муһити укиси мәһмут муһитиға һәмраһ болуп қәшқәрдә туриду һәмдә сода - тиҗарәт, ақартиш һәмдә хәйир - еһсан ишлири билән мәшғул болиду. 1937 - Йили мосул муһити генерал мәһмут муһитиға әгишип чәтәлгә чиқип кетиду һәмдә һәрқайси дөләтләр арисида чепип йүрүп вәтән даваси илип бариду. У 1941 - йили 8 - айниң 19 - күни японийәниң токйо шәһиридә кесәл сәвәби билән вапат болиду. Муһитилар аилисиниң от йүрәк оғланлири һәққидә зияритимизни қобул қилған түркийә әгәй университетити түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори, доктур алимҗан инайәт бу һәқтә мундақ деди:

Мәқсут муһити муһитилар аилисиниң иккинчи оғли болуп, 1885 - йили туғулған. У төт оғул ичидә билими әң чоңқур, сиясий җәһәттин алдин көрәрликкә игә зат болуп, 20 - әсирниң башлиридики уйғур вәтинидә мәшһур җәдидчи һәм йеңилиқ тәрәпдари сүпитидә тонулған. Мәқсут муһитиниң һаят - паалийәтлири һәққидә алимҗан әпәнди мундақ деди:

Мәқсут муһити 1933 - йилиниң бешида хоҗанияз һаҗи башчилиқидики қумул қозғилаңчилирини турпанға елип чиқиш һәмдә инқилаб отини пүткүл уйғурлар вәтинигә кеңәйтиштә йетәкчилик ролини ойнайду. Әмма 1933 - йили 3 - айниң 8 - күни лүкчүн сепилини қоршавға алған шең шисәй қоманданлиқидики ақ орус әскәрлиригә қарши урушта оқ тегип 47 йешида вапат болиду. Мәқсут муһитиниң вапати миллий қутулуш инқилаби үчүн мөлчәрлигүсиз йоқутуш болиду. Һәтта инқилаб рәһбири хоҗанияз һаҗимму мәқсут муһитиниң қанға боялған җәсидини қучақлап туруп: «сән өлгичә мән өлсәм болмасмиди!» дәп аһ уриду.

Мәһмут муһити муһитилар аилисиниң үчинчи оғли болуп 1887 - йили туғулған. У 1930 - йиллардики миллий қутулуш инқилабида мәшһур һәрбий қомандан сүпитидә тонулған. Қумул - турпандин таки қәшқәр вә йәркәнләргичә болған узақ линийәдә елип берилған чоң - кичик урушларға қоманданлиқ қилған. 1934 - Йили советләр иттипақиниң бесими билән уруш тохтап бирләшмә һөкүмәт қурулғанда мәһмут муһити җәнубий шинҗаң гарнизониниң муавин баш қомандани, уйғур атлиқ әскәрләр 6 - дивизийәсиниң башлиқи болуп қәшқәргә орунлашқан. У таки 1937 - йилиниң април ейиға қәдәр, шең шисәй билән тиркишип, әң ахирида чәтәлгә чиқип кетишкә мәҗбур болған. Мәһмут муһити 1930 - йиллардики инқилап йетәкчилири ичидә шиң шисәй вә совет иттипақиниң уйғур елидики күчлири билән ахириғичә тиркәшкән, өз ғайиси вә ирадисидин янмиған шундақла ахириқи тиниқиғичә уйғур вәтини үчүн күрәшкән шәхсләрдин болуп қалди. Чәтәлгә чиққандин кейинму һаятини вәтәнни қутулдуруш ишлириға беғишлиди. Гоминдаң һөкүмитиниң нәнҗиңдин әвәткән йоқури әмәл беришни вәдә қилған тәклиплирини кәскин рәт қилип, өзиниң миллий виҗдани вә тәврәнмәс мәйданини ипадә қилди.

Госул муһити муһитилар аилисиниң әң кичик оғли болуп 1894 - йили туғулған. 1930 - Йиллардики миллий инқилабқа қатнашқан. Кейин турпан астаниға қайтип муһитилар аилисиниң игиликини давамлаштурған вә акилири тәрипидин қурулған йеңи мәктәпләрни кеңәйткән. 1936 - Йили шең шисәй госул муһитини үрүмчигә чақиритип, гөрү орнида тутуп турған һәмдә мушу васитә арқилиқ мәһмут муһитини үрүмчигә келишкә қистиған. 1937 - Йили мәһмут муһити чәтәлгә чиқип кәткәндин кейин, шең шисәй госул муһитини қолға елип түрмидә қийнап өлтүривәткән.

Муһитилар аилисиниң төт нәпәр от йүрәк оғланлиридин төрәлгән кейинки әвладлири бу җәмәтниң шәрәплик әнәнисигә варислиқ қилди. Мосул муһитиниң чоң оғли абдурһман муһити 1936 - йили ташкәнттики оқушини тамамлап үрүмчигә қайтип кәлгәндин кейин шең шисәй тәрипидин тутқун қилинип 6 йил түрмидә ятиду. 1944 - Йилитүрмидин чиқип юртиға қайтиду. У 1946 - йили әхмәтҗан қасиминиң көрситиши билән турпан наһийәсигә һаким болиду. 1947 - Йили партлиған турпан, тоқсун қозғилиңиға рәһбәрлик қилип, гоминдаңниң үстүн әскирий күчлири билән қан кечип җәң қилип, әң ахирида һаят қалған сәпдашлирини башлап илиға йетип бариду. Ғулҗидики «шәрқий түркистан һөкүмити» униң қәһриманлиқ роһиға йоқури баһа бериду. 1957 - Йили кесәл сәвәби билән 47 йешида вапат болиду.

Ундин башқа муһитилар аилисиниң нәврә оғуллиридин болған әнвәр муһити, абдурешит муһити, аблимит муһити қатарлиқ яш зиялилар 1930 - йилларниң ахирида шең шисәй тәрпидин түрлүк бөһтанлар билән тутулуп қийин - қистақ ичидә өлтүриветилиду. Муһитилар аилисидин йәнә ибраһим муһити, аблимит мәқсудоф, решит мәқсут қатарлиқ маарипчи вә зиялилар өткән әсирниң ахириға қәдәр уйғур елиниң мәдәнийәт, маарип ишлирида муһим ролларни ойниди.

«Түрк очақлири җәмийити» ниң йүз йили вә уйғур дәваси

Әркин тарим программиси

Түркийиниң шундақла түрк дунясиниң әң чоң әң узун тарихқа игә аммивий тәшкилатлиридин бири болған «түрк очақлири җәмийити» ниң қурулғанлиқи һәр хил паалийәтләр билән тәбрикләнмәктә. «Түрк очақлири җәмийити» 1912 - йилидин бүгүнгичә болған 100 йил җәрянида түрк дуняси җүмлидин уйғурлар үчүн нурғун хизмәтләрни қилған әң муһим аммиви тәшкилатлардин бири. «Түрк очақлири» ибарисидики түрк аталғуси кәң мәнидә ишлитилгән болуп, «түркий милләтләр» дегән мәнини ипадиләйду. «Очақ» ибариси болса «юрт, өй»мәнисини ипадиләйду. Мундақчә қилип ейтқанда түрк очақлири дегән аталғу «түркләр юрти, түркләр өйи» мәнисини ипадиләйду.

Мәзкур тәшкилат қурулғандин тартип, уйғурлар мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүп кәлгән иди. Истанбулдики уйғур зиялийлири мәзкур тәшкилатниң шәрқий түркистан һәрикитигә көрсәткән тәсирлири һәққидә өзлириниң биваситә билгәнлирини оттуриға қойди. Бу һәқтә әркин таримниң мәлуматлирини аңлаң.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт