«Тарих вә бүгүн» (9 - декабир)

«Тарих вә бүгүн» сәһипимизниң 9 - декабир күнидики қисмида диққитиңларда төвәндики программилар болиду.
Мухбиримиз үмидвар
2012-12-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур ели сиясий сәһнисидики шәхс мәнсур әпәнди
Уйғур ели сиясий сәһнисидики шәхс мәнсур әпәнди
Photo: RFA


9 - Декабир дуня инсан һоқуқи күниниң тарихи вә бу мунасивәт билән тәйярланған программа.Өткән әсирниң 30 - 4 - йиллиридики уйғур ели сиясий сәһнисидики сирлиқ шәхс мәнсур әпәнди һәққидики баһа, совет иттипақиниң сталин дәвридики түркий шеирийити һәққидики йеңи көз қарашлар һәм башқа бир қатар программиларни аңлайсиләр.

10 - Декабир дуня инсан һоқуқи күни

Умидвар тәйярлиди

10 - Декабир күни дуня инсан һоқуқи күнидур. 10 - Декабир дуня инсан һоқуқи күнини хатириләш рәсмий түрдә хәлқаралиқ миқяда өткүзүш бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин елинған қарар болуп, бу қарар 1950 - йили қобул қилинған иди.

Хәлқара инсан һоқуқи күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин бекитилиштин илгири 1948 - йили, 10 - декабирда пүтүн дуня омумий инсан һоқуқи хитабнамиси қобул қилинип елан қилинған. Әң дәсләптә мәзкур хитабнамини бирләшкән дөләтләр тәшкилатини қурған дөләтләр һәмдә униңға әза болған мәмликәтләр имзалиған иди. Арилиқта икки йил өткәндин кейин, йәни 1950 - йили, 4 - декабир күни бирләшкән дөләтләр тәшкилат омумий қурултийи 423 - номурлуқ қарар мақуллап, 1950 - йили, 10 - декабирдин етибарән һәр йили 10 - декабирни хәлқара инсан һоқуқи күни қилип өткүзүшни қарар қилған.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати һәр йили әза дөләтләргә бу күнни хатириләш һәмдә өз мәмликитидики инсан һәқлири әһвали һәққидә доклат тәйярлашни буйруған иди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «пүтүн дуня инсан һәқлири хитабнамиси»1948 - йили, 12 - айниң 10 - күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий қурултийиниң 217 - номурлуқ қарари бойичә бекитилгән иди.

Вики енсклопедийисидики учурлардин қариғанда, «пүтүн дуня инсан һоқуқи хитабнамиси» ни түзүш 1946 - йили б д т инсан һоқуқи комитети тәрипидин бекитилгән болуп, америка президенти франкилин рузивелтниң ханими елианор рузвелт мәзкур комитетниң рәислик вәзиписини зиммисигә елип, инсан һоқуқи хитабнамисиниң түзүлүшидә муһим рол ойниған. Инсан һоқуқи комитети канадалиқ қануншунас җон петерсни хитабнамини түзүшкә риясәтчилик қилишқа тәйинлигән.

Мәзкур хитабнамә икки йил вақитлиқ түзүш вә бекитиштин өтүп, 1948 - йили, 10 - декабир күни бдт ниң шу вақтидики 56 әза дөлитиниң вәкиллири қатнашқан йиғинда 48 аваз билән қобул қилинған. Әмма, совет иттипақи башчилиқидики б д т ға әза болған украинийә, беларусийә, югославийә, полша, чехославакийә, җәнубий африқа, сәуди әрәбистан қатарлиқ 8 дөләт аваз бериштин ваз кәчкән. Канада аваз бериштин ваз кәчкән болсиму, бирақ ахирида йәнила қоллиған.

«Пүтүн дуня инсан һоқуқи хитапнамиси» хәлқаралиқ инсан һоқуқи қануни сүпитидә етирап қилинған болуп, бу қанун асасида кейин «пуқралиқ һоқуқи вә сиясий һоқуқ һәққидики хәлқаралиқ әһдинамә», «иқтисадий, иҗтимаий вә мәдәнийәт һоқуқлири һәққидики хәлқаралиқ әһдинамә» намлиқ икки муһим икки қанун қобул қилинди.

«Пүтүн дуня инсан һоқуқи хитабнамиси» һазирғичә 350 дин артуқ тилға тәрҗимә қилинған болуп, униң уйғурчә нусхисиму бар.

Дуня инсан һоқуқи күни сабиқ совет иттипақи қатарлиқ сотсиялистик дөләтләрдә өткүзулүш чәкләнгән болуп, совет иттипақида тунҗи қетим 1977 - йили, москвада «бир минут сүкүттә туруш» усули билән хатириләнгән. Әмма, униң һәқиқий йосунда, әркин һалда хатирилиниши совет иттипақи йимирилгәндин кейин әмәлгә ашқан. Бу күндә һазир русийидә һәр хил рәсмий вә ғәйри рәсмий рәвиштә паалийәтләр өткүзүлмәктә.

Әйни вақиттики гоминдаң башчилиқидики хитай җумһурийити пүтүн дуня инсан һоқуқи хитабнамисигә имза қойған мәмликәтләрниң бири иди. Бирақ, шундақ болушиға қаримай, гоминдаң хитай җумһурийити охшашла уйғурларни өз ичигә алған милләтләрниң һәтта өз хәлқиниң кишилик һоқуқлирини дәпсәндә қилған, өктичи пикирдики партийиләрни бастурған.

Хитай хәлқ җумһурийити 1997 - йили, 10 - айда «иқтисадий, иҗтимаий вә мәдәнийәт һоқуқлири һәққидики хәлқаралиқ әһдинами» гә, 1998 - йили, 10 - айда «пуқралиқ һоқуқи вә сиясий һоқуқ һәққидики хәлқаралиқ әһдинамә» гә имза қойди. Әмма һазирға қәдәр хитай һөкүмитиниң инсан һоқуқи хатирисиниң күнсайин начарлишиватқанлиқи хәлқара җәмийәт тәрипидин изчил тәнқид қилинмақта. Кишилик һоқуқ америка, явропа әллири билән хитай арисидики муһим сөһбәт темиси болмақта. Болупму хитайниң уйғур вә тибәт қатарлиқ милләтләрниң кишилик һоқуқлириниң дәхл - тәрүзгә учришиниң еғирлиқи етирап қилинған мәсилигә айланди.

2008 - Йили, 12 - айниң 10 - күни өктичи зиялий лю шавбо қатарлиқ 303 нәпәр хитай зиялийси бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «дуня инсан һоқуқи хитабнамиси» ниң елан қилинғанлиқиниң 60 - йиллиқи мунасивити билән хитай кишилик һоқуқ хитабнамиси һесаблинидиған «08 баяннамиси» ни елан қилған иди. Лю шавбо әнә шу хизмәтлири үчүн 2010 - йили, нобел тинчлиқ мукапатиға еришти.

Уйғурларниң миллий рәһбири рабийә қадир ханимму уйғур инсан һоқуқиниң символи сүпитидә көп қәтим вә изчил түрдә нобел тинчлиқ мукапатиниң намзати сүпитидә бу мукапатни елишқа тәвсийә қилинип кәлди. Норвегийидики рафто кишилик һоқуқ комитети болса рабийә қадирға «рафто инсан һоқуқи мукапати» ни бәргән иди.

Сталин мәзгилидики түркий шеирийити вә шаирларниң паҗиәлик тәқдири

Әркин тарим тәйярлиди

Йеқинқи мәзгилләрдә сталин мәзгилидики совет иттипақиниң түркий милләтләргә болған қәтлиам вә җинайәтлири аста - аста оттуриға чиқишқа башлиди. Бу җинайәтләрниң бир түри қолиға қәләм елип, хәлқниң һәқиқий авазини әдәбий әсәрлиридә әкис әттүргән зиялийларниң тутқун қилиниш һәм өлтүрүлүшидур. Бу һәқтә аммиви медияда давамлиқ қисқа мақалиләрни елан қиливатқан америка мичиган университети оқутқучиси, профессор темур коҗаоғли йеқинда«сабиқ совет иттипақи мәзгилидики түркий милләтләрниң шеирийити» намлиқ мақалисини елан қилди. У мақалисидә 1930 - йилидин 1960 - йилиғичә болған оттура асиядики түркий милләтләрниң шеирийити һәққидә тәһлил елип барған болуп, у йилларда оттура асия түркий милләтләрниң шеирийитидә чоң бир бошлуқ пәйда болғанлиқини вә буниң сәвәблирини баян қилип өткән. Шундақла, 1933 - йилидин бүгүнгичә болған уйғур шеирийити һәққидиму тохталған;

Профессор темур коҗаоғли әпәнди бурун әркин явропа радийосида ишлигән болуп, кейин түркийә коч университетида оқутқучилиқ вәзиписини өтигән. Дәм елишқа чиққандин кейин тәклип билән америка мичиган университетида оттура асия тәтқиқати һәққидә дәрс бәрмәктә.

Профессор темур коҗаоғлиниң көз қарашлириға қулақ селиң

20 - Әсир уйғур тарихидики сирлиқ шәх мәнсур әпәнди

Қутлан тәйярлиди

Уйғур елиниң 1930 - вә 1940 - йиллиридики зор тарихий вәқәләр зәнҗиридә «мәнсур әпәнди» дегән нам билән тонулған бир шәхсниң сирлиқ көләңгиси көзгә челиқиду. Советләр иттипақида алий тәрбийә көргән, коммунизм мәпкуриси билән қуралланған шундақла москваниң пәвқуладдә тапшуруқи билән 1935 - йилиниң баһар мәзгилидә мәхпий һалда уйғур елигә йетип кәлгән мәнсур әпәнди қандақ вәқәләргә шаһит болди? униңға советләр иттипақи тәрипидин йүкләнгән мәхпий вәзипә немә иди? у уйғурлар вәтининиң ашу мәзгилдики тарихий өзгиришлиридә қандақ ролларни ойниди? немә үчүн һәр икки қетимлиқ «җумһурийәт» һәмдә униңға бағлиқ болған зор вәқәләрдә мәнсур әпәндиниң сирлиқ көләңгиси из салиду? мәнсур әпәндиниң шу йиллардики сирлиқ сиясий йүзидин башқа, униң уйғурлар вәтини һәмдә орта асия уйғурлириниң мәдәнийәт вә илим - пән тәрәққиятида тутқан илмий йүзигә қандақ баһа бериш керәк?

Бу мәсилиләрни чөридигән һалда илмий муһакимиләрни қанат яйдуруш үчүн тарихчи вә дуня уйғур қурултийиниң орта асиядики вәкили қәһриман ғоҗамбәрди билән сөһбәт елип бардуқ.

Суал: һөрмәтлик қәһриман ака, алди билән бир тарихчи болуш сүпитиңиз билән зияритимни қобул қилғанлиқиңиздин көп минәтдармән. Сизгиму мәлум, уйғурларниң 1930 - вә 1940 - йиллиридики миллий қутулуш инқилаби мәзгиллиридә «мәнсур әпәнди» нами билән тонулған бир сирлиқ шәхс тарихчиларниң диққитини чекиду. Бу кишиниң «мәшур розийеф» нами билән язған «йеңиваштин туғулған уйғур хәлқи», «уйғур йеридә» намлиқ китаблири илгири алмутада нәшир қилинған икән. Йеқинда истанбулдики «тәклимакан уйғур нәшрияти» униң «уйғур земинида» намлиқ китабини қайта нәшир қилди. Бу китабта мәнсур әпәнди өзиниң 1930 - вә 1940 - йиллардики уйғурлар вәтинидә көргән, билгән һәмдә өзи биваситә бешидин өткүзгән тарихий вәқәләрни баян қилиду. Бу китабни оқуған һәрқандақ бир киши мәнсур әпәндиниң мурәккәп арқа көринишкә игә бир сирлиқ шәхс икәнликини, гәрчә өз миллитигә нисбәтән мәлум һессиятқа игә болсиму, лекин униң советләр иттипақиниң тапшуруқи бойичә шең шисәй һакимийитиниң мустәһкәмлиниши үчүн кәтмән чапқанлиқини, коммунизм мәпкуриси үчүн җан - дили билән ишлигәнликини көривалалайду. Сиз бир тарихчи болуш сүпитиңиз билән мәнсур әпәндигә қандақ баһа бериш керәк дәп қарайсиз?

Җаваб: бундақ мурәккәп кишиләргә бир тәрәплимә баһа бериштин сақлиниш керәк. Әлвәттә униң 1930 - йиллардики қилмишлиридин алғанда уни «мунапиқ» дейишкиму болиду. Йәни шу йилларда совет иттипақи бихәтәрлик органлириниң тапшуруқлирини җан - дили билән орунлиған адәм. Лекин бу киши 1930 - йилларда уйғурлар вәтинигә берип, реал тарихий вәқәләргә шаһит болған. Шең шисәйниң тапшуруқи билән «шинҗаң гезити», «уйғур мәдәний ақартиш уюшмиси» қатарлиқ орунларда рәһбәрлик хизмәтлирини ишлигән. Уйғур елидин советләр иттипақиға оқуғучи чиқириш қатарлиқ ишларғиму биваситә арилашқан. Булар реаллиқ һәм пакит. Лекин мәнсур әпәнди пүтүн вуҗуди билән советләр иттипақиниң йолини тутқан, коммунизм мәпкурисини шәксиз һәқиқәт дәп тонуйдиған, униңға қарши болған кишиләрни дүшмән дәп қарайдиған кишиләр типидин. Һаятиниң кейинки йиллирида өзгәргән болушиму мумкин.

Суал: мәнсур әпәндиниң 1935 - йилини бешида үрүмчигә сирлиқ рәвиштә әвәтилиши әйни вақиттики өлкилик һөкүмәтниң муавин рәиси болуп туруватқан хоҗанияз һаҗимни контрул қилиш үчүн икәнлики аян болуватиду. Әмәлийәттиму мәнсур әпәнди өз китабида хоҗанияз һаҗимниң пүткүл иш - паалийәтлирини вә шәхсий алақилирини қаттиқ контрул қилғанлиқини язиду. Болуму хоҗанияз һаҗи билән мәһмут муһити арисидики мәхпий алақиларни йошурун назарәт қилиду. Ну мәсилиләргә сиз қандақ қарайсиз?

Җаваб: хоҗанияз һаҗиниң мәсилисигә кәлсәк, у хәлқимизниң ашу тарихий басқучтики бир лидири, лекин у сиясәттә, тактикида йоқ адәм. Мәнсур әпәндиниң адәмни ечиндуридиған әң әски йери шуки, у хоҗанияз һаҗимни шең шисәй билән сүлһи түзүшкә һәмдә һәмкарлишишқа мәҗбурлиғанлиқидур. Техиму конкирет қилип ейтқанда, хоҗанияз һаҗи билән шең шесәй оттурисидики«фукаң келишими» ни имзалашта мәнсур әпәнди рол ойниған. Шу чағда хоҗанияз һаҗим «хитайларға ишәнмәймән, бу тохтамға ким капаләт бериду?» дәп сориғинида, мәнсур әпәнди мәйдисигә муштлап, өзиниң шәхсий нами, совет иттипақи консули һәмдә совет һөкүмитиниң нами билән капаләтлик қилидиғанлиқини давраң салған. У хоханияз һаҗимни алдап келишимгә имза қойдурған. Мана мушу тәрәпләрдин ейтқанда, мәнсур әпәнди шу дәврдики уйғурлар мәнпәитидә сәлбий рол ойниған шәхс дейишкә болиду. Әслидә у интайин билимлик киши, шу дәврниң шараитида өзиниң алий билимини башқиларниң мәнпәити үчүн җизмәт қилдурған.

Суал: мәнсур 1935 - йили үрүмчигә әвәтилиштин илгири советләр иттипақиниң дөләт бихәтәрлик орунлири тәрипидин алаһидә хадим сүпитидә тәрбийәләнгән дейишкә боламду?

Җаваб: шундақ дейишкә болиду. Мәнсур әпәнди советләр иттипақиниң алаһидә ишәнчигә еришкән шәхс. Шу йиллири совет иттипақидин уйғурлар вәтинигә миңлап хадимлар барған. 1937 - Йиллиридин башлап уларниң бир қисми шең шесәй вә сталин тәрипидин түрмигә ташлинип йоқутулған. Лекин мәнсур әпәнди хоҗанияз һаҗимни индәккә кәлтүрүш, мәһмут муһитиға тақабил туруш қатарлиқ бир қатар ишларда өз хоҗайинлириниң тапшуруқини мувәппәқийәтлик һалда орунлиған.

Суал: мәнсур әпәндиниң шең шисәй тәрипидин уюштурулған алаһидә вәзипилик өмәккә башлиқ болуп җәнубқа бериши, қәшқәрдә мәһмут муһити билән тиркишиши һәмдә униңға бир хил дүшмәнлик нәзәри билән муамилә қилиши әмәлийәттә советләр иттипақиниң пәрдә арқисидики орунлаштуруши бойичә болған дейишкә боламду?

Җаваб: шундақ, бу наһайити ениқ. Чүнки мәһмут муһитиниң қол астида бир дивизийә уйғур әскәр бар. Уларниң қолида қурал бар, һәммә немиси бар. Шуңа мәйли совет иттипақи болсун яки шең шисәй болсун мәһмут муһитини өзлири үчүн чоң тәһдит дәп һесаблиған. Шу вәҗидин мәнсур әпәндини мәһмут муһитини индәккә кәлтүрүш үчүн әвәткән, әмма мәһмут муһити бу тозаққа дәссимиди

Суал: вәтәндә мәнсур әпәнди һәққидә мениң билишимчә «шинҗаң тәзкиричилики» журнилида пәқәт бир парчә мақалә елан қилинди. Ундин башқа мәнбәләрдә бу киши һәққидә көп мәлумат йоқ. Сизму дәп өттиңиз, бу киши шу мәзгилдә үрүмчигә кәлгәндә, өзиниң сиясий вәзиписидин сирт, «шинҗаң гезити» ниң уйғурчисини тәсис қилиш, «уйғур мәдәний ақартиш уюшмиси» ни қуруш қатарлиқ җәһәтләрдә көп ишларниму ишләпту. Мушу нуқтидин ейтқанда, мәнсур әпәндиниң һаяти қош тәрәплимиликкә игә икән, йәни бир тәрәптин өз хоҗайини болған совет иттипақи вә шең шисәй үчүн ишлигән, йәнә бир тәрәптин уйғурларниң мәдәнийәт вә илмий ишлириниң раваҗлиниши үчүн мәлум хизмәтләрни көрсәткән. Шуңлашқа мәнсур әпәндигә баһа бериш бир қәдәр мурәккәпликкә игә, сиз буниңға қандақ қарайсиз?

Җаваб: һәқиқәтән шундақ, бу мурәккәп мәсилә. Мәнсур әпәндиниң өз хәлқим үчүн хизмәт қилсам дегән арзулирини пүтүнләй инкар қилғили болмас, әмма у коммунизмға муритларчә ишәнгәнлики үчүн, өзиниң һәрқандақ идийә вә паалийәтлирини әнә шу коммунистик мәпкурә йол қойған даирә ичидә елип барған. Мундақчә ейтқанда советләр иттипақиниң ич йүзини техи һес қилип йәтмигән, коммунизм апитиниң қурбани дейишкә болиду.

Суал: 1930 - йилларда совет иттипақидин миңлиған алаһидә хадимлар уйғурлар вәтинигә кирип хизмәт қилған, уларниң көпчилики кейинчә шең шисәй вә сталин тәрипидин тутулуп йоқутулди. Һәтта совет иттипақиниң үрүмчидики консули афресефму қолға елинип өлтүрүлгән. Әмма мәнсур әпәндиниң һаяти тәһдиткә учримиған. Мушу нуқтидин елип ейтқанда, мәнсур әпәнди совет иттипақи үчүн алаһидә зөрүрү адәмму?

Җаваб: шундақ, шу вақитта у совет иттипақи үчүн зөрүр адәм. Советләр иттипақи уйғур елиниң сиясий хәритисини пәқәт шу йилларниң еһтияҗи үчүнла сизған әмәс. Мәнсур әпәндидәк кишиләр совет иттипақиниң уйғуристанға қаратқан сияситиниң кейинки мәзгиллири үчүнму керәклик адәмләрдин иди.

Суал: или инқилаби һәмдә иккинчи қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийити дәвридә мәнсур әпәндиниң роли қандақ болған?

Җаваб: бу мәзгилдә мәнсур әпәнди унчилик чоң ролларни ойниялмиған. Җумһурийәт дәвридә чөчәк вилайитигә муавин валий болуп хизмәт қилған. Или инқилабиниң һарписида мәхпий тәшвиқат ишлирида советләр иттипақиниң ғулҗидики консулханиси һәмдә бу консулханиниң баш вирачи болуп ишләватқан һаким җаппароф дегән киши һәл қилғуч рол ойниған.

Суал: мәнсур әпәнди 1946 - йили битим имзаланғандин кейин совет иттипақиға қайтип кәткән. Униң шуниңдин кейинки һаят - паалийәтлири һәққидә немиләрни дәйсиз?

Җаваб: мәнсур әпәнди вәтәндин қайтип кәлгәндин кейин, бир қисим илмий вә мәдәнийәт хизмәтлиридә болған. Өзиниң билими вә көргән билгәнлиригә тайинип кейинки йилларда миллий азатлиқ тарихиға аит китабларни йезип чиққан. Әлвәттә, бу китаблар коммунизим роһи вә советләр иттипақиниң нуқтиийнәзәридә туруп йезилған. Совет иттипақиниң һөкүмәт архиплири вә башқа һөҗҗәт - материялларни көрәләйдиған имтиязи болғачқа бу җәһәттә мәлум нәтиҗиләрни мәйданға чиқарған.

Суал: мәнсур әпәндиниң «уйғур земинида» намлиқ китабиға абдумеҗит дөләтоф кириш сөз язған болуп, униңда мәнсур әпәндини «уйғурларниң 20 - әсиридики әң мунәввәр пәрзәнтлириниң бири» дәп баһа бәргән. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?

Җаваб: абдумеҗит дөләтоф уйғурларниң даңлиқ шаири. Униң көплигән яхши шеирлири хәлқниң яқтуруп оқушиға сазавәр болған. Әмма шаир заман вә макан чәклимиси билән коммунизм мәпкурисиға әгәшкән кишидур. Йәнә бир тәрәптин у киши мәнсур әпәнди билән бир юртлуқ, йәни һәр иккиси чиләктә туғулуп өскән. Мән шәхсән абдумеҗит дөләтофниң мәнсур әпәндигә бәргән баһасини намувапиқ баһа дәп қараймән.

Суал: мәнсур әпәндини таки һаятиниң ахириғичә коммунизм мәпкуриси үчүн яшиған, униңдин қилчә тәврәнмигән һәм униң үчүн хизмәт қилған киши дәп қарашқа боламду?

Җаваб: шундақ, мәнсур әпәнди 1920 - йиллардин башлап коммунизм мәпкурисиға шәксиз ишәнгән, уни әқидә сүпитидә қобул қилған һәмдә униң үчүн хизмәт қилған кишиләрдин дейишкә болиду. Биз мәлум шәхсләргә баһа бәргәндә униң бизгә йеқиш яки яқмаслиқидин қәтий нәзәр, тарихқа обейктип баһа беришимиз керәк. Буниңдин оннәччә йил илгири мәнсур әпәндигә юрти қарақудуқта һәйкәл турғузмақчи болғанда мән қарши турған.

Суал: мәнсур әпәндигә өзи язған илмий әсәрлири нуқтисидин қандақ баһлаш мумкин?

Җаваб: илмий әмгәклири әлвәттә тегишлик баһалиниши керәк. Бу худди сәйпидин әзизиниң әдәбий әсәрлири уйғур әдәбиятида өзиниң тегишлик орнини тапқанлиқидәкла бир иш, әмма уларниң сиясий җәһәттики иш - излири башқа гәп. Биз сиясий җәһәттә уларға баһа бериштә бир уйғурлуқ принсипни өлчәм қилишимиз керәк. Йәни мениң принсипим биринчидин обейктивизм, иккинчидин уйғуризмдур.

Суал: һазир 20 - әсир уйғур тарихидики шәхсләргә баһа беридиған пәйт кәлди дәп ойламсиз?

Мән мундақ ойлаймән. Заманивий уйғур азатлиқ һәрикити техи шәкиллиниш басқучидин өтүп кәткини йоқ. Идийивий җәһәттин техи үзил - кесил бир истиратегийәлик программа йезип чиққини йоқ. Биз илмий тәнқидни қанат яйдуришимиз керәк. Биздә һазир қара - қоюқ тиллаш бар, әмма илмий тәнқид кәмчил. Пәқәт илмий тәнқидчилик позитсийәсини турғузғандила андин тарихқа һәм тарихта өткән шәхсләргә тоғра баһа бәргили болиду.

Толуқ бәт