"Tarix we bügün" (9 - dékabir)

"Tarix we bügün" sehipimizning 9 - dékabir künidiki qismida diqqitinglarda töwendiki programmilar bolidu.
Muxbirimiz ümidwar
2012-12-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur éli siyasiy sehnisidiki shexs mensur ependi
Uyghur éli siyasiy sehnisidiki shexs mensur ependi
Photo: RFA


9 - Dékabir dunya insan hoquqi künining tarixi we bu munasiwet bilen teyyarlan'ghan programma.Ötken esirning 30 - 4 - yilliridiki Uyghur éli siyasiy sehnisidiki sirliq shexs mensur ependi heqqidiki baha, sowét ittipaqining stalin dewridiki türkiy shé'iriyiti heqqidiki yéngi köz qarashlar hem bashqa bir qatar programmilarni anglaysiler.

10 - Dékabir dunya insan hoquqi küni

Umidwar teyyarlidi

10 - Dékabir küni dunya insan hoquqi künidur. 10 - Dékabir dunya insan hoquqi künini xatirilesh resmiy türde xelq'araliq miqyada ötküzüsh birleshken döletler teshkilati teripidin élin'ghan qarar bolup, bu qarar 1950 - yili qobul qilin'ghan idi.

Xelqara insan hoquqi küni birleshken döletler teshkilati teripidin békitilishtin ilgiri 1948 - yili, 10 - dékabirda pütün dunya omumiy insan hoquqi xitabnamisi qobul qilinip élan qilin'ghan. Eng deslepte mezkur xitabnamini birleshken döletler teshkilatini qurghan döletler hemde uninggha eza bolghan memliketler imzalighan idi. Ariliqta ikki yil ötkendin kéyin, yeni 1950 - yili, 4 - dékabir küni birleshken döletler teshkilat omumiy qurultiyi 423 - nomurluq qarar maqullap, 1950 - yili, 10 - dékabirdin étibaren her yili 10 - dékabirni xelqara insan hoquqi küni qilip ötküzüshni qarar qilghan.

Birleshken döletler teshkilati her yili eza döletlerge bu künni xatirilesh hemde öz memlikitidiki insan heqliri ehwali heqqide doklat teyyarlashni buyrughan idi.

Birleshken döletler teshkilatining "Pütün dunya insan heqliri xitabnamisi"1948 - yili, 12 - ayning 10 - küni birleshken döletler teshkilati omumiy qurultiyining 217 - nomurluq qarari boyiche békitilgen idi.

Wiki énsklopédiyisidiki uchurlardin qarighanda, "Pütün dunya insan hoquqi xitabnamisi" ni tüzüsh 1946 - yili b d t insan hoquqi komitéti teripidin békitilgen bolup, amérika prézidénti frankilin ruziwéltning xanimi éli'anor ruzwélt mezkur komitétning re'islik wezipisini zimmisige élip, insan hoquqi xitabnamisining tüzülüshide muhim rol oynighan. Insan hoquqi komitéti kanadaliq qanunshunas jon pétérsni xitabnamini tüzüshke riyasetchilik qilishqa teyinligen.

Mezkur xitabname ikki yil waqitliq tüzüsh we békitishtin ötüp, 1948 - yili, 10 - dékabir küni bdt ning shu waqtidiki 56 eza dölitining wekilliri qatnashqan yighinda 48 awaz bilen qobul qilin'ghan. Emma, sowét ittipaqi bashchiliqidiki b d t gha eza bolghan ukra'iniye, bélarusiye, yugoslawiye, polsha, chéxoslawakiye, jenubiy afriqa, se'udi erebistan qatarliq 8 dölet awaz bérishtin waz kechken. Kanada awaz bérishtin waz kechken bolsimu, biraq axirida yenila qollighan.

"Pütün dunya insan hoquqi xitapnamisi" xelq'araliq insan hoquqi qanuni süpitide étirap qilin'ghan bolup, bu qanun asasida kéyin "Puqraliq hoquqi we siyasiy hoquq heqqidiki xelq'araliq ehdiname", "Iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet hoquqliri heqqidiki xelq'araliq ehdiname" namliq ikki muhim ikki qanun qobul qilindi.

"Pütün dunya insan hoquqi xitabnamisi" hazirghiche 350 din artuq tilgha terjime qilin'ghan bolup, uning Uyghurche nusxisimu bar.

Dunya insan hoquqi küni sabiq sowét ittipaqi qatarliq sotsiyalistik döletlerde ötküzulüsh cheklen'gen bolup, sowét ittipaqida tunji qétim 1977 - yili, moskwada "Bir minut sükütte turush" usuli bilen xatirilen'gen. Emma, uning heqiqiy yosunda, erkin halda xatirilinishi sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin emelge ashqan. Bu künde hazir rusiyide her xil resmiy we gheyri resmiy rewishte pa'aliyetler ötküzülmekte.

Eyni waqittiki gomindang bashchiliqidiki xitay jumhuriyiti pütün dunya insan hoquqi xitabnamisige imza qoyghan memliketlerning biri idi. Biraq, shundaq bolushigha qarimay, gomindang xitay jumhuriyiti oxshashla Uyghurlarni öz ichige alghan milletlerning hetta öz xelqining kishilik hoquqlirini depsende qilghan, öktichi pikirdiki partiyilerni basturghan.

Xitay xelq jumhuriyiti 1997 - yili, 10 - ayda "Iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet hoquqliri heqqidiki xelq'araliq ehdinami" ge, 1998 - yili, 10 - ayda "Puqraliq hoquqi we siyasiy hoquq heqqidiki xelq'araliq ehdiname" ge imza qoydi. Emma hazirgha qeder xitay hökümitining insan hoquqi xatirisining künsayin nacharlishiwatqanliqi xelqara jem'iyet teripidin izchil tenqid qilinmaqta. Kishilik hoquq amérika, yawropa elliri bilen xitay arisidiki muhim söhbet témisi bolmaqta. Bolupmu xitayning Uyghur we tibet qatarliq milletlerning kishilik hoquqlirining dexl - terüzge uchrishining éghirliqi étirap qilin'ghan mesilige aylandi.

2008 - Yili, 12 - ayning 10 - küni öktichi ziyaliy lyu shawbo qatarliq 303 neper xitay ziyaliysi birleshken döletler teshkilatining "Dunya insan hoquqi xitabnamisi" ning élan qilin'ghanliqining 60 - yilliqi munasiwiti bilen xitay kishilik hoquq xitabnamisi hésablinidighan "08 Bayannamisi" ni élan qilghan idi. Lyu shawbo ene shu xizmetliri üchün 2010 - yili, nobél tinchliq mukapatigha érishti.

Uyghurlarning milliy rehbiri rabiye qadir xanimmu Uyghur insan hoquqining simwoli süpitide köp qetim we izchil türde nobél tinchliq mukapatining namzati süpitide bu mukapatni élishqa tewsiye qilinip keldi. Norwégiyidiki rafto kishilik hoquq komitéti bolsa rabiye qadirgha "Rafto insan hoquqi mukapati" ni bergen idi.

Stalin mezgilidiki türkiy shé'iriyiti we sha'irlarning paji'elik teqdiri

Erkin tarim teyyarlidi

Yéqinqi mezgillerde stalin mezgilidiki sowét ittipaqining türkiy milletlerge bolghan qetli'am we jinayetliri asta - asta otturigha chiqishqa bashlidi. Bu jinayetlerning bir türi qoligha qelem élip, xelqning heqiqiy awazini edebiy eserliride ekis ettürgen ziyaliylarning tutqun qilinish hem öltürülüshidur. Bu heqte ammiwi médiyada dawamliq qisqa maqalilerni élan qiliwatqan amérika michigan uniwérsitéti oqutquchisi, proféssor témur koja'oghli yéqinda"Sabiq sowét ittipaqi mezgilidiki türkiy milletlerning shé'iriyiti" namliq maqalisini élan qildi. U maqaliside 1930 - yilidin 1960 - yilighiche bolghan ottura asiyadiki türkiy milletlerning shé'iriyiti heqqide tehlil élip barghan bolup, u yillarda ottura asiya türkiy milletlerning shé'iriyitide chong bir boshluq peyda bolghanliqini we buning seweblirini bayan qilip ötken. Shundaqla, 1933 - yilidin bügün'giche bolghan Uyghur shé'iriyiti heqqidimu toxtalghan؛

Proféssor témur koja'oghli ependi burun erkin yawropa radiyosida ishligen bolup, kéyin türkiye koch uniwérsitétida oqutquchiliq wezipisini ötigen. Dem élishqa chiqqandin kéyin teklip bilen amérika michigan uniwérsitétida ottura asiya tetqiqati heqqide ders bermekte.

Proféssor témur koja'oghlining köz qarashlirigha qulaq séling

20 - Esir Uyghur tarixidiki sirliq shex mensur ependi

Qutlan teyyarlidi

Uyghur élining 1930 - we 1940 - yilliridiki zor tarixiy weqeler zenjiride "Mensur ependi" dégen nam bilen tonulghan bir shexsning sirliq kölenggisi közge chéliqidu. Sowétler ittipaqida aliy terbiye körgen, kommunizm mepkurisi bilen qurallan'ghan shundaqla moskwaning pewqul'adde tapshuruqi bilen 1935 - yilining bahar mezgilide mexpiy halda Uyghur élige yétip kelgen mensur ependi qandaq weqelerge shahit boldi? uninggha sowétler ittipaqi teripidin yüklen'gen mexpiy wezipe néme idi? u Uyghurlar wetinining ashu mezgildiki tarixiy özgirishliride qandaq rollarni oynidi? néme üchün her ikki qétimliq "Jumhuriyet" hemde uninggha baghliq bolghan zor weqelerde mensur ependining sirliq kölenggisi iz salidu? mensur ependining shu yillardiki sirliq siyasiy yüzidin bashqa, uning Uyghurlar wetini hemde orta asiya Uyghurlirining medeniyet we ilim - pen tereqqiyatida tutqan ilmiy yüzige qandaq baha bérish kérek?

Bu mesililerni chöridigen halda ilmiy muhakimilerni qanat yaydurush üchün tarixchi we dunya Uyghur qurultiyining orta asiyadiki wekili qehriman ghojamberdi bilen söhbet élip barduq.

Su'al: hörmetlik qehriman aka, aldi bilen bir tarixchi bolush süpitingiz bilen ziyaritimni qobul qilghanliqingizdin köp minetdarmen. Sizgimu melum, Uyghurlarning 1930 - we 1940 - yilliridiki milliy qutulush inqilabi mezgilliride "Mensur ependi" nami bilen tonulghan bir sirliq shexs tarixchilarning diqqitini chékidu. Bu kishining "Meshur roziyéf" nami bilen yazghan "Yéngiwashtin tughulghan Uyghur xelqi", "Uyghur yéride" namliq kitabliri ilgiri almutada neshir qilin'ghan iken. Yéqinda istanbuldiki "Teklimakan Uyghur neshriyati" uning "Uyghur zéminida" namliq kitabini qayta neshir qildi. Bu kitabta mensur ependi özining 1930 - we 1940 - yillardiki Uyghurlar wetinide körgen, bilgen hemde özi biwasite béshidin ötküzgen tarixiy weqelerni bayan qilidu. Bu kitabni oqughan herqandaq bir kishi mensur ependining murekkep arqa körinishke ige bir sirliq shexs ikenlikini, gerche öz millitige nisbeten melum héssiyatqa ige bolsimu, lékin uning sowétler ittipaqining tapshuruqi boyiche shéng shisey hakimiyitining mustehkemlinishi üchün ketmen chapqanliqini, kommunizm mepkurisi üchün jan - dili bilen ishligenlikini köriwalalaydu. Siz bir tarixchi bolush süpitingiz bilen mensur ependige qandaq baha bérish kérek dep qaraysiz?

Jawab: bundaq murekkep kishilerge bir tereplime baha bérishtin saqlinish kérek. Elwette uning 1930 - yillardiki qilmishliridin alghanda uni "Munapiq" déyishkimu bolidu. Yeni shu yillarda sowét ittipaqi bixeterlik organlirining tapshuruqlirini jan - dili bilen orunlighan adem. Lékin bu kishi 1930 - yillarda Uyghurlar wetinige bérip, ré'al tarixiy weqelerge shahit bolghan. Shéng shiseyning tapshuruqi bilen "Shinjang géziti", "Uyghur medeniy aqartish uyushmisi" qatarliq orunlarda rehberlik xizmetlirini ishligen. Uyghur élidin sowétler ittipaqigha oqughuchi chiqirish qatarliq ishlarghimu biwasite arilashqan. Bular ré'alliq hem pakit. Lékin mensur ependi pütün wujudi bilen sowétler ittipaqining yolini tutqan, kommunizm mepkurisini sheksiz heqiqet dep tonuydighan, uninggha qarshi bolghan kishilerni düshmen dep qaraydighan kishiler tipidin. Hayatining kéyinki yillirida özgergen bolushimu mumkin.

Su'al: mensur ependining 1935 - yilini béshida ürümchige sirliq rewishte ewetilishi eyni waqittiki ölkilik hökümetning mu'awin re'isi bolup turuwatqan xojaniyaz hajimni kontrul qilish üchün ikenliki ayan boluwatidu. Emeliyettimu mensur ependi öz kitabida xojaniyaz hajimning pütkül ish - pa'aliyetlirini we shexsiy alaqilirini qattiq kontrul qilghanliqini yazidu. Bolumu xojaniyaz haji bilen mehmut muhiti arisidiki mexpiy alaqilarni yoshurun nazaret qilidu. Nu mesililerge siz qandaq qaraysiz?

Jawab: xojaniyaz hajining mesilisige kelsek, u xelqimizning ashu tarixiy basquchtiki bir lidiri, lékin u siyasette, taktikida yoq adem. Mensur ependining ademni échinduridighan eng eski yéri shuki, u xojaniyaz hajimni shéng shisey bilen sülhi tüzüshke hemde hemkarlishishqa mejburlighanliqidur. Téximu konkirét qilip éytqanda, xojaniyaz haji bilen shéng shésey otturisidiki"Fukang kélishimi" ni imzalashta mensur ependi rol oynighan. Shu chaghda xojaniyaz hajim "Xitaylargha ishenmeymen, bu toxtamgha kim kapalet béridu?" dep sorighinida, mensur ependi meydisige mushtlap, özining shexsiy nami, sowét ittipaqi konsuli hemde sowét hökümitining nami bilen kapaletlik qilidighanliqini dawrang salghan. U xoxaniyaz hajimni aldap kélishimge imza qoydurghan. Mana mushu tereplerdin éytqanda, mensur ependi shu dewrdiki Uyghurlar menpe'itide selbiy rol oynighan shexs déyishke bolidu. Eslide u intayin bilimlik kishi, shu dewrning shara'itida özining aliy bilimini bashqilarning menpe'iti üchün jizmet qildurghan.

Su'al: mensur 1935 - yili ürümchige ewetilishtin ilgiri sowétler ittipaqining dölet bixeterlik orunliri teripidin alahide xadim süpitide terbiyelen'gen déyishke bolamdu?

Jawab: shundaq déyishke bolidu. Mensur ependi sowétler ittipaqining alahide ishenchige érishken shexs. Shu yilliri sowét ittipaqidin Uyghurlar wetinige minglap xadimlar barghan. 1937 - Yilliridin bashlap ularning bir qismi shéng shésey we stalin teripidin türmige tashlinip yoqutulghan. Lékin mensur ependi xojaniyaz hajimni indekke keltürüsh, mehmut muhitigha taqabil turush qatarliq bir qatar ishlarda öz xojayinlirining tapshuruqini muweppeqiyetlik halda orunlighan.

Su'al: mensur ependining shéng shisey teripidin uyushturulghan alahide wezipilik ömekke bashliq bolup jenubqa bérishi, qeshqerde mehmut muhiti bilen tirkishishi hemde uninggha bir xil düshmenlik nezeri bilen mu'amile qilishi emeliyette sowétler ittipaqining perde arqisidiki orunlashturushi boyiche bolghan déyishke bolamdu?

Jawab: shundaq, bu nahayiti éniq. Chünki mehmut muhitining qol astida bir diwiziye Uyghur esker bar. Ularning qolida qural bar, hemme némisi bar. Shunga meyli sowét ittipaqi bolsun yaki shéng shisey bolsun mehmut muhitini özliri üchün chong tehdit dep hésablighan. Shu wejidin mensur ependini mehmut muhitini indekke keltürüsh üchün ewetken, emma mehmut muhiti bu tozaqqa dessimidi

Su'al: wetende mensur ependi heqqide méning bilishimche "Shinjang tezkirichiliki" zhurnilida peqet bir parche maqale élan qilindi. Undin bashqa menbelerde bu kishi heqqide köp melumat yoq. Sizmu dep öttingiz, bu kishi shu mezgilde ürümchige kelgende, özining siyasiy wezipisidin sirt, "Shinjang géziti" ning Uyghurchisini tesis qilish, "Uyghur medeniy aqartish uyushmisi" ni qurush qatarliq jehetlerde köp ishlarnimu ishleptu. Mushu nuqtidin éytqanda, mensur ependining hayati qosh tereplimilikke ige iken, yeni bir tereptin öz xojayini bolghan sowét ittipaqi we shéng shisey üchün ishligen, yene bir tereptin Uyghurlarning medeniyet we ilmiy ishlirining rawajlinishi üchün melum xizmetlerni körsetken. Shunglashqa mensur ependige baha bérish bir qeder murekkeplikke ige, siz buninggha qandaq qaraysiz?

Jawab: heqiqeten shundaq, bu murekkep mesile. Mensur ependining öz xelqim üchün xizmet qilsam dégen arzulirini pütünley inkar qilghili bolmas, emma u kommunizmgha muritlarche ishen'genliki üchün, özining herqandaq idiye we pa'aliyetlirini ene shu kommunistik mepkure yol qoyghan da'ire ichide élip barghan. Mundaqche éytqanda sowétler ittipaqining ich yüzini téxi hés qilip yetmigen, kommunizm apitining qurbani déyishke bolidu.

Su'al: 1930 - yillarda sowét ittipaqidin minglighan alahide xadimlar Uyghurlar wetinige kirip xizmet qilghan, ularning köpchiliki kéyinche shéng shisey we stalin teripidin tutulup yoqutuldi. Hetta sowét ittipaqining ürümchidiki konsuli afréséfmu qolgha élinip öltürülgen. Emma mensur ependining hayati tehditke uchrimighan. Mushu nuqtidin élip éytqanda, mensur ependi sowét ittipaqi üchün alahide zörürü ademmu?

Jawab: shundaq, shu waqitta u sowét ittipaqi üchün zörür adem. Sowétler ittipaqi Uyghur élining siyasiy xeritisini peqet shu yillarning éhtiyaji üchünla sizghan emes. Mensur ependidek kishiler sowét ittipaqining Uyghuristan'gha qaratqan siyasitining kéyinki mezgilliri üchünmu kéreklik ademlerdin idi.

Su'al: ili inqilabi hemde ikkinchi qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride mensur ependining roli qandaq bolghan?

Jawab: bu mezgilde mensur ependi unchilik chong rollarni oyniyalmighan. Jumhuriyet dewride chöchek wilayitige mu'awin waliy bolup xizmet qilghan. Ili inqilabining harpisida mexpiy teshwiqat ishlirida sowétler ittipaqining ghuljidiki konsulxanisi hemde bu konsulxanining bash wirachi bolup ishlewatqan hakim japparof dégen kishi hel qilghuch rol oynighan.

Su'al: mensur ependi 1946 - yili bitim imzalan'ghandin kéyin sowét ittipaqigha qaytip ketken. Uning shuningdin kéyinki hayat - pa'aliyetliri heqqide némilerni deysiz?

Jawab: mensur ependi wetendin qaytip kelgendin kéyin, bir qisim ilmiy we medeniyet xizmetliride bolghan. Özining bilimi we körgen bilgenlirige tayinip kéyinki yillarda milliy azatliq tarixigha a'it kitablarni yézip chiqqan. Elwette, bu kitablar kommunizim rohi we sowétler ittipaqining nuqti'iynezeride turup yézilghan. Sowét ittipaqining hökümet arxipliri we bashqa höjjet - matériyallarni köreleydighan imtiyazi bolghachqa bu jehette melum netijilerni meydan'gha chiqarghan.

Su'al: mensur ependining "Uyghur zéminida" namliq kitabigha abduméjit döletof kirish söz yazghan bolup, uningda mensur ependini "Uyghurlarning 20 - esiridiki eng munewwer perzentlirining biri" dep baha bergen. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Jawab: abduméjit döletof Uyghurlarning dangliq sha'iri. Uning köpligen yaxshi shé'irliri xelqning yaqturup oqushigha sazawer bolghan. Emma sha'ir zaman we makan cheklimisi bilen kommunizm mepkurisigha egeshken kishidur. Yene bir tereptin u kishi mensur ependi bilen bir yurtluq, yeni her ikkisi chilekte tughulup ösken. Men shexsen abduméjit döletofning mensur ependige bergen bahasini namuwapiq baha dep qaraymen.

Su'al: mensur ependini taki hayatining axirighiche kommunizm mepkurisi üchün yashighan, uningdin qilche tewrenmigen hem uning üchün xizmet qilghan kishi dep qarashqa bolamdu?

Jawab: shundaq, mensur ependi 1920 - yillardin bashlap kommunizm mepkurisigha sheksiz ishen'gen, uni eqide süpitide qobul qilghan hemde uning üchün xizmet qilghan kishilerdin déyishke bolidu. Biz melum shexslerge baha bergende uning bizge yéqish yaki yaqmasliqidin qet'iy nezer, tarixqa obéyktip baha bérishimiz kérek. Buningdin onnechche yil ilgiri mensur ependige yurti qaraquduqta heykel turghuzmaqchi bolghanda men qarshi turghan.

Su'al: mensur ependige özi yazghan ilmiy eserliri nuqtisidin qandaq bahlash mumkin?

Jawab: ilmiy emgekliri elwette tégishlik bahalinishi kérek. Bu xuddi seypidin ezizining edebiy eserliri Uyghur edebiyatida özining tégishlik ornini tapqanliqidekla bir ish, emma ularning siyasiy jehettiki ish - izliri bashqa gep. Biz siyasiy jehette ulargha baha bérishte bir Uyghurluq prinsipni ölchem qilishimiz kérek. Yeni méning prinsipim birinchidin obéyktiwizm, ikkinchidin Uyghurizmdur.

Su'al: hazir 20 - esir Uyghur tarixidiki shexslerge baha béridighan peyt keldi dep oylamsiz?

Men mundaq oylaymen. Zamaniwiy Uyghur azatliq herikiti téxi shekillinish basquchidin ötüp ketkini yoq. Idiyiwiy jehettin téxi üzil - késil bir istiratégiyelik programma yézip chiqqini yoq. Biz ilmiy tenqidni qanat yaydurishimiz kérek. Bizde hazir qara - qoyuq tillash bar, emma ilmiy tenqid kemchil. Peqet ilmiy tenqidchilik pozitsiyesini turghuzghandila andin tarixqa hem tarixta ötken shexslerge toghra baha bergili bolidu.

Toluq bet