Тарихи шаһитлар: хәлқ өз җумһурийәт байриқини қәдирләйтти

Мухбиримиз үмидвар
2017-11-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Елихан төрә
Елихан төрә
Photo: RFA

Дөләт байриқи бир дөләт яки һакимийәтниң символи вә бәлгиси болуп, дөләт байриқи чиқириш вә есиш ашу дөләтниң игилик һоқуқиға игә икәнликиниң ипадисидур.

Дөләт байриқи бәлгиләш, есиш вә көтүрүш инсанийәт тарихида қәдимдин тартип, узун җәрянларни бесип өтти.

Уйғурлар 20-әсирниң 30-40-йиллирида башқа қериндаш вә тәқдирдаш хәлқләр билән бирликтә икки қетим шәрқий түркистан җумһурийитини қуруп, өз дөләт байриқини бекиткән иди.

Тарихи пакитларға қариғанда, 1933-йили, 12-ноябир күни қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити гәрчә қисқа вақит мәвҗут болсиму, әмма өз дөләт герби вә асаси қануниға игә болған. Шәрқий түркистан җумһурийити байриқи әйни вақиттики мустафа камал ататүрк рәһбәрликидики түркийә җумһурийитиниң ай юлтузлуқ қизил байриқини үлгә қилип, пәқәт рәңгини асман көк рәң қилип таллиған иди.

Шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қурулуш вә ахирлишиш җәрянлириниң шаһити абдуқадир һаҗиниң «1933-1937 йилиғичә қәшқәр, хотән, ақсуларда болуп өткән вәқәләр» намлиқ әслимисидики мәлуматларға таянғанда, шәрқий түркистан җумһурийити қәшқәрдә қурулғандин кейин, таки 1934-йили, ахирлашқанға қәдәр болған арилиқта қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ вилайәтләрдә мәзкур байрақ есилған иди. Гәрчә, биринчи қетимлиқ шәрқий түркистан ислам җумһурийити тармар болған болсиму, әмма униң дөләт байрақ модели 1944-йили, 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитигә мирас болуп қалди. 1944-Йили, 8-айда ғени батур, фатих батур, әкбәр батур қатарлиқлар башчилиқидики нилқа қозғилиңи ғәлибә қилип, шу йили 7-ноябир күни ғулҗа қозғилиңи партлап, бәш күндин кейин ғулҗа шәһириниң көп қисми азад қилинғандин кейин, 12-ноябир күни әлихан төрә башчилиқидики азадлиқ тәшкилати ғулҗа шәһиридики «уйғур, қазақ, қирғиз кулуби» да йиғин чақирип, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулғанлиқини җакарлиди вә һөкүмәт рәиси, муавин рәис һәм һөкүмәт һәйәт әзалирини сайлап чиқти. Мана шу күни тунҗи қетим ай юлтузлуқ йешил рәңлик байрақни дөләт байриқи сүпитидә чиқирилған болуп, байрақниң шәкли 1933-йилидикигә охшаш болсиму, әмма рәңги йешил болған иди. Һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан 91 яшлиқ сабиқ миллий армийә офитсери, тарихчи вә язғучи батур әршидиноф әпәнди өзиниң илгири радиомизға сөзлигән миллий инқилаб дәври әслимилиридә мәхсус байрақ һәққидә тохтилип, шәрқий түркистан җумһурийитиниң дини вә дөләт байриқидин ибарәт икки хил байриқи вә армийәниң һәрбий байриқи болғанлиқини, ислам дини байриқиниң ақ рәңлик вә униңда сериқ ай юлтуз чүшүрүлгәнлики, дөләт байриқиниң йешил болуп, охшашла ай юлтуз чүшүрүлгәнликини билдүргән иди.

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулғандин күнидин тартип, ғулҗа шәһиридики муһим орунларға, мәсилән, һөкүмәт идариси җайлашқан орун вә башқа идарә-орунларға, муһим коча мәркизигә ай юлтузлуқ йешил байрақ асқан болуп, 1945-йили, 9-айда пүтүн или, тарбағатай вә алтай вилайәтлири азад болуп, шәрқий түркистан җумһурийитиниң биваситә башқурушида 26 нәччә наһийә тәсис қилинғанда, әнә шу азад болған җайларниң һәммисидә ай юлтузлуқ йешил байрақ есилған иди.

1928-Йили туғулған, 1945-1946-йиллири миллий армийәдә җәңчи болуп хизмәт қилған, һазир алмутаниң йенидики түргүн йезисида яшаватқан 89 яшлиқ нурмуһәммәт садиқофниң әслишичә, ай юлтузлуқ йешил байрақ таки 1949-йили 10-айларғичә ғулҗа вә башқа җайларға есилди. Һәтта ғулҗа шәһиригә җайлашқан җумһурийәт мәркизи һөкүмити бинаси, йәни сабиқ или валий мәһкимиси бинасиниң алдиға тикләнгән егиз хадида йешил байрақ һәр вақит ләпилдәп туратти. У бу һәқтә: «байрақни биз 12-ноябир күни җумһурийәт қурулған күни тунҗи қетим көрдуқ, ай юлтузлуқ байрақ, ‹главний штаб' дәп атилидиған илгирики или валий мәһкимиси, кейин әлихан төрә вә униңдин кейин әхмәтҗан қасими турған бинаниң алдиға есилған. Бу байрақ 12-ноябир җумһурийәт байрими күнлири кочиларға есилатти. Вилайәт, наһийәлик вә йезилиқ һөкүмәтләрниң алдиға есилатти»деди.

Нурмуһәммәт садиқофниң ейтишичә, һәтта һөкүмәт бинасиниң алдиға чоң хатирә теми ясилип тамға ай юлтузлуқ байрақ шәкли оюлған болуп, бу байрақ таки 1949-йилиғичә турған вә коммунистлар кәлгәндин кейин бузуветилгән.

1945-1949-Йиллири арисида ғулҗа шәһиридә өзиниң өсмүрлүк, башланғуч мәктипи оқуғучисилиқ һаятини баштин кәчүргән, йәни ғулҗадики һәрәмбағ мәктипидә оқуған һазир алмута шәһиридә яшаватқан пешқәдәм уйғур зиялийси, 79 яшлиқ журналист риза сәмәдиниң әслишичә, таки 1949-йилиниң ахириғичә, ғулҗа шәһиридә өткүзүлгән байрам күни паалийәтлири вә һәр хил мурасимларда байрақлар есилатти, оқуғучилар байрақларни көтүрүшүп параттин өтәтти, ай юлтуз бәлгиси сизилған там гезитлири чиқирилатти.

Риза сәмәди 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилабниң муһим әрбаблиридин бири вә сабиқ миллий армийә полковники, язғучи зия сәмәдиниң оғлидур. Униң ейтишичә, у ай юлтузлуқ байрақларни өзиму көтүрүп, мәктәп паалийәтлири, вә ғулҗа шәһиридә өткүзүлгән мәктәпләрниң һәр хил паалийәтлири, мурасимлириға қатнашқан икән. Бирақ, униң ейтишичә, рәхт қис, униң үстигә рәхтләрниң һәммиси совет иттипақидин келидиған болғачқа, һазирқидәк һәммила йәрдә байрақ есиш, һәммила йәрни байрақ қаплаш мәнзириси йоқ болуп, әмма һөкүмәт, идарә-җәмийәт вә мәктәпләр байрақларни сақлайтти.

Тарихи һөҗҗәтләргә асасланғанда, 1944-йили, 12-ноябир күни қобул қилинған ай юлтузлуқ йешил дөләт байриқи 1946-йили, 7-айда бирләшмә һөкүмәт қурулғанда, гоминдаң даирилири тәрипидин бикар қилиш вә үч вилайәт тәвәсидә гоминдаңниң дөләт байриқини есиш тәләп қилинған. Җаңдаҗүнниң «шинҗаңдики 70 йиллиқ боран-чапқун» мавзулуқ китабида қәйт қилинишичә, һәтта бирләшмә һөкүмәт рәиси җаң җиҗоң 1946-йили, 8-айда ғулҗиға зиярәткә барғанда, өзи билән биргә көп санда хитай гоминдаң байриқини ғулҗиға елип берип тарқатқан. Бирақ, или тәрәп буни һәммә йәргә есишни бәҗа кәлтүрмигән шуниңдәк байрақлар давамлиқ есиливәргән.

1949-Йилидики вәзийәтниң тәрәққиятиға әгишип, 10-айниң 17-күни или валий мәһкимиси 125-номурлуқ буйруқ елан қилип, шу күнидин етибарән, или валий мәһкимисигә тәвә барлиқ орган, наһийә вә тәшкилатларниң хитайниң бәш юлтузлуқ қизил байриқини есишни елан қилған. Шуниңдин кейин хитай һакимийити ай юлтузлуқ байрақни чәклигән.

Толуқ бәт