Tatarlarning yaponiyide olturaqlishishi

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013-11-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Tatarlarning yaponiyide olturaqlishishi
Tatarlarning yaponiyide olturaqlishishi
Photo: RFA


Yaponiye tokyo uniwérsitéti neshiriyati teripidin neshir qilin'ghan nobu'aki,hisa'o, mitsuyoshi qatarliqlar birlikte tüzgen "Yawro - asiya tetqiqati" namliq maqaliler toplimida "Türk tatarlirining yaponiyige olturaqlishishi" namliq maqale élan qilin'ghan.

Mezkur maqalide rusiye tewelikidiki tatarlarning yaponiyige kélishi we bu yerde élip barghan bir qisim pa'aliyetliri heqqide qisqiche toxtalghan.

Maqalide islam dunyasigha tonulghan islam alimi abdureshit ibrahimning ishik échishi bilen rusiye tatarlirining rusiyidin yaponiyige kélishi bashlinip,bu yerde olturaqlashqanliqini emma ularning köp qismining yaponiyige yerleshmigenlikini bayan qilghan.

Maqalide yaponiyige kelgen tatarlirining köpinchisi panislamizm, pantürkizm herkitining gholluq ezaliridin ikenlikini,ular 1919 - yilidin bashlap yaponiyide alahide turush imtiyazigha érishkenlikini ilgiri sürgen.

Maqalide déyilishiche yaponiyige kelgen tatarlar eng deslepte yaponiyining kumamoto,yokohama,kobé we nagoya qatarliq sheherlide olturaqlashqan bolsimu emma köp sandiki tatarlar yokohamada turghan.1921 - Yilidin bashlap bir qisim tatarlar tokyogha köchüp kelgen.Ular asasliqi göshxana,gülxana échish,rext we kiyim - kéchek sétish qatarliq tijaretler bilen shughullan'ghan.Puldar tatar bayliri köpligen tatarlarni yallap yurtmu - yurt rext we kiyim - kéchek satquzhan.Yaponiyidiki tatar baylirining tijariti ronaq tapqandin kéyin soda ishlirigha adem yetküzelmestin,koriye,manjuriyidiki tatarlarni yaponiye ishleshke teklip qilghan.

Maqalide öktobir inqilabidin kéyin sowét ittipaqidin yaponiyige kelgen tatarlarning sanining kündin - künge éshigha qarap yaponiye hökümiti 1924 - yilidin bashlap chégridin kirishte ular élip kélidighan pul sanini köpeytkenlini alahide eskertken.

Maqalide déyilishiche tatarlarning sodidiki semimiyliki we yaponiye jemiyitige qoshqan töhpisi üchün yaponlarning hörmitige érishken.Shu seweptin bezi rusiye sodigerliri yaponlarning tatarlarni yaxshi körüshidin paydilinip,özlirini yalghandin tatar dewalghan.Tokyodiki tatarlar bir - birge köyünüp,yardemliship,barliq qiyinchiliqlarni birlikte yéngip öz kimlikini saqlash,öz medeniyitini qoghdash yüzüsidin köpligen eneniwiy merkilerni ötküzüshke tolimu ehmiyet bergen.

Maqalide yaponiyidiki tatarlar üchün 1924 - yilining tolimu xoshalliq bir yil bolghanliqini sewebiy yaponiye rusiye arisidiki urushta esirge chüshken molla muhemmed qurban ghali manjuriyidin tokyogha kelip,pütün tatarlarni jem qilghanliqi bayan qilin'ghan.

Maqalide molla muhemmed qurban ghali toghrisida toxtilip,uning 1819 - yili rusiyining chélyabinsk dégen yerde bir molla a'iliside dunyagha kelgenliki we aq uruslargha esker bolup urushqa qatniship,urushta ularning qoshuni meghlup bolup yiraq sherqqe qaytqanliqini bayan qilghan bolsimu emma uning néme seweptin esir hésabida yaponiye terepke ötküzülüp bérilgenliki éniq déyilmigen.

Maqalide déyilsihiche yaponiye hökümiti islam elliri bilen bolghan diplomatik munasiwetlerde yaponiyidiki tatarlardin toluq paydilinish üchün muhemmed qurban ghalini ishqa sélip yaponiyidiki pütkül tatarlarni uyushturush,kontorol qilish herkitide bolghan.Yaponiye hökümiti tatarlar ariliq islam ellirige a'it köpligen uchurlarni toplighan.Yapon hökümiti yaponiye bilen türkiy milletlerning dostluqida tatarlarning köwrüklik rol oynishini ishqa ashurush wezipisini muhemmed qurban ghalige tapshurghan.Muhemmed qurban ghali buning bilen rusiyidin köpligen tatarlarni yaponiyige toplimaqchi bolghan.

Maqalide tokyodiki tatarlarning nopusining éshigha egiship,ularning öz perzentlirini öz ma'aripida terbiyilishi qiyinchiliqa üchirap,öz aldigha mektep qurush üchün hökümettin ruxset élip,1927 - yili 10 - ayning 2 - küni tokyo shinokubo dégen jaydin öy ijarige élip mediris achqanliqi bayan qilin'ghan.

Maqalide yene bu mediriste tatarlar öz perzentlirige ana tilida oqush,yézishni ügitish bilen birge din, türkiy milletler tarixini ügetkenlikimu bayan qilin'ghan.

Maqalide muhemmed qurban ghalining medirisning mudirliq we muderislikini wezipisini öz üstige alghanliqini bildürgen.

Maqalide tokyoda échilghan bu medirisning taliplirining sanining köpiyishige egiship eslidiki kichik yerdin kölimi bir qeder chong bolghan tokyodiki kashiwabi yeni hazirqiy okubo dégen yerge 1931 - yili medirisni köchürgenlikini bayan qilghan.

Maqalide bayan qilinishiche türkiyide islam xelipilik axirliship jumhuriyet qurulghandin kéyin engliye,fransiye,iltaliye we gérmaniye qatarliq döletler islam ellirige bolghan siyasitini özgertip,"Ulardiki xelipilik tügidi,ularni bashqurush asan"dep oylap,musulmanlargha hisdashliq qilishqa bashlighan.Yaponiye bolsa asiyadiki musulmanlargha yéqinliship,yaponiyini asiyadiki islam dunyasining siyasiy merkizi qilmaqchi bolghan.

Yapon tilida neshir qilin'ghan "Ibrahimning yaponiyige kélishi" namliq kitabta bayan qilinishiche,1931 - yili qumulda partilghan qumul inqilapidin kéyin yapon milletchiliri sherqiy türkistan bilen gherbiy türkistan qurushni quwetlep,yaponiye herbiy tereptiki bir qisim kishiler we shundaqla tashqiy ishlar ministirliki qumulda élip bériliwatqan inqilapni derhal pütün sherqiy türkistan tupriqigha kéngeytip élip bérishni pilanlap sherqiy türkistan dölitini qurup uni özining qorchaq hakimiyiti qilmaqchi bolghan.1933 - Yili yapon milletchiliri osman impériyisining shahzadisi abdulhemidning newrisi abdulkerimni sherqiy türkistan islam jumhuriyitige bash qilmaqchi bolghan. Shu seweptin abdulkerim we muhsin chopan oghli ikkisi yaponiyige teklip qilin'ghan.Ular yaponiyige kelgende yapon milletchiliri ularni siyasiy,iqtisadiy tereplerdin qollap ulargha köpligen pul inane qilghan.Abdulkerim yaponiyining sherqiy türkistan islam jumhuriyitige özini bash qilishqa qoshulghan.Yaponiyining pilani bolsa sherqiy türkistan islam jumhuriyitidin ibaret yéngi döletke abdulkerimni bash qilip,osmanli dewri xelipilikining dawamini dawamlashturush we sherqiy türkistan islam jumhuriyiti arqiliq özining küchini hindistan'ghiche kéngeytishni pilanlighan.Lékin sowét ittipaqi bilen türkiye yaponiyining bu pilanidin tolimu ensirgen.

Yaponiye arxipliridiki "Shinji'angning ehwali we uninggha munasiwetlik matiryallar toplimi" namliq toplamdiki yaponiyilik také'uchining bayanlirigah asaslangahnda, 1939 - yili 5 - ayda sherqiy türkistan islam jumhuriyitining herbiy génerali mehmut muhiti bashchiliqidiki yaponiyige kelgen 15 adem abdureshit ibrahim bashchiliqidiki tatarlar teripidin qighin qarshi élin'ghan.Emma mehmut muhiti we uning hemralirining tokyoda yaponiye hökümitidin sherqiy türkistan musteqilliq dawasini dawamlashturush üchün sorighan yardem teklipliri soghaq mu'amilige uchirighan.Shuning bilen 15 kishidin muhemmed imin islam,toxti beg zade,musil muhiti qatarliq üch kishi yaponiyide qapqalghan qalghanliri wetenge qaytqan.Bularning ichidiki muhemmed imin islami yaponiyige kelgendin kéyin hazirqiy tokyo jamesining yénidiki yoyogé meschitide imamliq qiliwatqan abdureshit ibarahimgha yardemliship uning yénida turghan.Abdureshit ibrahim wapat bolghandin kéyin,yoyogé mesjitige imam bolghan.2 - Dunya urushi axirlashqandin kéyin se'udi erebistan'gha bérip shu yerde olturaqliship qalghan.Abdureshit ibarahim tokyoda neshir qilin'ghan "Yapon yéngi muxbiri" namliq zhurnalda sherqiy türkistandiki xitay we sowét ittipaqining kommuninizm idiyisini omumlashtursh üchün islam eqidilirige qarshi élip barghan herketlirige a'it köpligen maqallarni élan qilghan.

Yaponiyide neshir qilin'ghan "Rusiye chégrisidin halqighanlar" namliq maqalide bayan qilinishiche,eyni waqitta sowét - türkiye diplomatik munasiwetlirining qoyuqlishishi bilen yaponiyidiki tatarlarning siyasiy orni töwenleshke bashlighan.Ikkinchi dunya urushi bashlan'ghanda tatarlar yaponiyide tolimu qiyin künlerge yoluqqan.Tatarlar 1939 - yili tokyodiki türkiye bash elchilikige kirip türkiye wetendishi bolush niyitide elchixane bilen söhbetleshken bolsimu emma türkiye elchilikidiki herbiy türk tatar wekillirige؛"Silerge pasport bérish asan ish.Lékin hazir urush bashlandi.Hazir kimning dost,kimning düshmen,kimning toghra,kimning xataliqini bilgili bolmaydu.Eger türkiye urushqa qatniship yaponiye terepte tursa,silerge türk pasporti bérishte héchqandaq mesile bolmaydu.Eger türkiye engliye terepte turup urushqa qatnashsa silerning mesilenglar qiyinlishidu."dégen.Türkiye hökümitide qaysi terepte turup urush qilish qarari élinmighanliqtin,yaponiyidiki tatarlargha türkiye wetendashliqi bérilmigen.1950 - Yili koriye urushi bashlan'ghanda türkiye amérikini qollap urushqa qatnashqan chaghda urushta yarlangahn eskerler yaponiyining kobé,tokyodiki doxturxanilargha élip kélinip shu yerde dawalan'ghanda shu yerdiki tatarlar türk eskerlirge terjiman bolghan we köpligen yardemlerni bergen.Bu chaghda nurghunlighan tatar qizliri türk eskerliri bilen nihaklangahn.Shundin bashlap tokyodiki türkiye elchixanisi tatarlargha türkiye wetendashliqini bergen.Türkiye wetendashliqini alghan köpligen tatarlar yaponiyidin türkiyige köchushke bashlighan.Ular türkiydin amérika we yawropadiki bir qisim döletlerge köchken.Hazir peqet yaponiyide üchinchi ewlat tatarlardin azla kishiler bar.

Ziyartimizni qobul qilghan yaponiyilik türkiy milletler medeniyet tetqiqatchisi nako xanim yaponiyige ilgiri kelgen tatarlar heqqide toxtilip mundaq dédi:

Men ilgiri yaponiyide olturaqlashqan tatarlarni asiya bilen yawropaning dostluqida köwrüklik rol oynighan kishiler dep qaraymen.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet