Izmirde "Dede qorqut we türk dunyasi" témiliq ilmiy muhakime yighini échilmaqchi

Ixtiyariy muxbirimiz idiqut
2015-09-20
Share
turk-dunyasi-barish-adibelli.JPG Kütahya dumlupinar uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler fakultéti oqutquchisi doktor barish adibelli(soldin birinchi) ependi "Xitayning türk dunyasi siyasiti" témisida doklat berdi. 2014-Yili öktebir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

"Dede qorqut "kitabining bayqalghanliqi we dunyagha tonushturulghanliqining 200-yilini xatirilesh munasiwiti bilen türkiyede xilmu xil medeniy pa'aliyetler we ilmiy muhakime yighinliri uyushturulmaqta. Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutimu mushu munasiwet bilen 10-ayning 19-künidin 23-künigiche izmirde "3-Nöwetlik xelq'araliq türk dunyasi kültür kongresi: dede qorqut we türk dunyasi" témiliq bir ilmiy muhakime yighini chaqirmaqchi iken. Biz bu yighin heqqide tepsiliy melumat élish üchün türk dunyasi tetqiqat institutining mu'awin mudiri we yighin tertip komitétining ezasi dotsént doktor muwaffaq duranli ependini ziyaret qilduq. U bu qétimqi yighin heqqide melumat bérip mundaq dédi:
"Melum bolghandek, 2015-yili dede qorqut kitabining bayqalghanliqi we dunyagha tonushturulghanliqining 200-yili. Bu munasiwet bilen türk dunyasida we nurghun döletlerde xilmu xil qutlam pa'aliyetliri teyyarliniwatidu. Mesilen qazaqistan nahayiti chong bir ilmiy muhakime yighini ötküzdi. Türkiyede bezi organlar ilmiy yighinlarni orunlashturdi. Bizmu türk dunyasi tetqiqat instituti bolush süpitimiz bilen bir xelq'araliq ilmiy muhakime yighini uyushturushni muwapiq körduq".

Muwaffaq duranli ependi hazirgha qeder qaysi döletlerdin qanchilik kishining yighin'gha qatnishish üchün iltimas qilghanliqi heqqidiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:
"Hazirghe qeder ilmiy yighin'gha qatnishish üchün 500’ge yéqin kishi iltimas qildi. Ezerbeyjan, bashqurtistan, türkmenistan, tataristan, qirghizistan, qazaqistan, özbékistan, rusiye, wén'giriye, ruminiye, xarwatiye we sérbiye qatarliq döletlerdin iltimas qilghan nurghun ilim adimi bar. Lékin iqtisadiy sewebler yüzidin biz bulardin peqet 160-170 kishini dewet qilalishimiz mumkin."

Muwaffaq duranli ependining éytishiche, xitaydinmu bu ilmiy yighin'gha qatnishishni iltimas qilghan nurghun kishi bar iken.

"Xitaydin qatnishishni telep qilghan xéli kishi bar. Melum bolghandek, xitayda dede qorqut kitabi xitaychigha terjime qilinip neshr qilindi. Kitabni xitaychigha terjime qilghan ilim adimimu yighinimizgha qatnashmaqchi."

Hörmetlik anglighuchilar, "Dede qorqut kitabi" 12 hékayidin teshkil tapqan bolup, bu hékayiler Uyghur xelq edebiyatidimu xelq hékayilirining eng qedimiy we eng yaxshi ülgiliridin bolup hésablinidu. Bu hékayilerde qedimki oghuz we Uyghur qowmlirining turmush örp adetliri, diniy étiqadliri, exlaq ölchemliri, ijtima'iy qimmetliri, merdlik we jenggiwarliqi bayan qilin'ghan.

"Dede qorqut" yaki "Qorqut ata" dep atalghan bir dastanchi teripidin éytilghanliqi üchün "Dede qorqut hékayiliri" yaki "Dede qorqut dastanliri" dep atilip kelmekte. Bu hékayiler oghuzname dastanining dawami dep qaralmaqta. Hékayilerning tilida "Bay", "Buqaghu", "Chapmaq", "Kömech", "Künlük", "Qachan", "Qarangghu", "Qarawul", "Kéngesh", "Könglek", "Nöker", "Oghri", "Sanjimaq", "Söngek", "Üleshmek", "Yügürmek" dégen'ge oxshash nurghun Uyghurche sözler bar. Uyghur xelq edebiyatidiki "Yekcheshme" heqqidiki chöcheklermu "Dede qorqut" hékayiliri bilen munasiwetlik.

Muwaffaq duranli ependining éytishiche, "Dede qorqut hékayiliri, ezerbeyjan we türkiye saheside 12 dastan sheklide tarqalghan bolsimu, ottura asiyada epsane we chöchek sheklide éytilip kelgen. Bolupmu qazaqistan we türkmenistanda, bezi türk qowmlirida qorqut ata, tunji shaman, tunji baxshi, tunji yolbashchi dep qaralmaqta. Qorqut ata bilen munasiwetlik epsaniler anatoliya saheside loqman hékim heqqidiki epsaniler bilen ariliship ketken."

"Dede qorqut" hékayiliri 15- 16-esirlerde aghzaki edebiyattin yazma edebiyatqa köchürülgen bolup, 19-esirning bashlirida némis alimliri teripidin bayqalghan. Bügün'ge qeder bu eserning ikki nusxisi tépilghan bolup, bularning biri dresden nusxisi, yene biri watikan nusxisidur. Eserning dresden nusxisi 12, watikan nusxisi bolsa 6 hékayidin terkib tapqan. Meshhur türk alimi fu'ad köprülü "Dede qorqut" hékayilirining ehmiyiti heqqide mundaq dégen:
"Pütün türk edebiyatini tarazining bir teripige, dede qorqut hékayilirini yene bir teripige qoysingiz, dede qorqut hékayiliri éghir basidu."

Shunga türkiye, ezerbeyjan we türkmenistan qatarliq döletlerde bu hékayiler üstidiki ilmiy tetqiqatlar bir esirdin béri dawamlisihip kelmekte idi. Uyghur ilim sahesidimu 1980-yillardin étibaren bu hékayiler üstidiki tetqiqatlar bashlighan idi. "Dede qorqut hékayiliri " toxti haji tilla teripidin 2001-yili türkchidin Uyghurchigha aghdurulup neshr qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet