Үч әпәнди: "шәрқий түркистанни көп өлкигә бөлүветишкә қәтий болмайду"

Мухбиримиз үмидвар
2021-06-24
Share
Үч әпәнди: Гоминдаңниң "шинҗаң өлкилик" һөкүмити рәиси ву җоңшин. 1945-Йиллири.
wikipedia.org

Тарихий мәлуматларға асасланғанда мәнчиң империйәси уйғурлар диярини, йәни шәрқий түркистанни ишғал қилип, 1884-йили "шинҗаң" өлкиси намида өлкилик түзүмдики башқурушни йолға қойғандин кейин, мәзкур бипаян земинни бөлүп башқуруш, йәни уни бир қанчә өлкиләргә бөлүветиш һәққидики бәзи тәклипләр оттуриға чиқишқа башлиғаниди. Бундақ тәшәббус вә һәтта бу мәсилидә хитай мәркизий һакимийитигә мәхсус тәклип бериш 1912-йили хитай җумһурийити қурулғандин кейинму, болупму 1930-1940-йилларда изчил оттуриға чиқти. Булар асаслиқи, хитайниң атиши бойичә "шинҗаң өлкиси", йәни уйғур диярини 2, 3 яки 4 өлкигә, һәтта 6 өлкигә "бөлүп идарә қилиш" тәшәббуслири иди. 1945-Йили 8-айда сунулған шу вақиттики гоминдаңниң "шинҗаң өлкилик" һөкүмити рәиси ву җоңшинниң "шинҗаңни 4 өлкигә бөлүш" тәшәббуси, йәни "лайиһәси" хитай мәркизий һөкүмитидә музакирә қилиниш һәтта иҗра қилиниш гирдабиға йетиш һәм узун мәзгиллик муһакимиләрниң давамлишишиға еришти. Ву җоңшин шәрқий түркистан инқилабиға тақабил туруш, җүмлидин шәрқий түркистанниң пүтүн өлкә миқясида мустәқил дөләт қурушиниң алдини елиш үчүн пүтүн уйғур диярини 4 өлкигә бөлүп идарә қилиш лайиһәсини оттуриға қоюп, җаң кәйшиниң әһмийәт беришигә еришкәниди.

Ву җоңшинниң мәзкур лайиһәси хитай мәркизий һөкүмитидә муһакимә қилинишқа башлиғанлиқ хәвири оттуриға чиқиш билән тәң униң лайиһәсигә қарита бирқисим хитай һәрбий-сиясий даирилири мәвҗут вәзийәт түпәйлидин уни һазирчә тәстиқлимаслиқ вә кейингә қалдуруш тәклипини бәргәндин ташқири бу лайиһәгә әң қаттиқ қарши турғучилар сүпитидә мәсуд сәбири байқози, муһәммәд имин буғра, әйса алиптекин қатарлиқлар оттуриға чиқти. Бу үч әпәнди сепигә йәнә абдуқадир самани, исмаил исимлик уйғурларму қошулди.

Тәйвәндики дөләтлик тарих сарийида, йәни тарих архипханисида мәзкур бәш киши, йәни мәсуд сәбири, муһәммәд имин буғра, әйса алиптекин, абдуқадир самани вә исмаилниң бирликтә имза қойған, ву җоңшинниң "шинҗаң" ни төт өлкигә бөлүветиш лайиһәсигә қарши тәләп-пикирлири сақлиниватқан болуп, уларниң 8 маддилиқ мәзкур тәләп-пикирлири 1945-йили 10-айниң 24-күни гоминдаң партийәси тәшкилат бөлүми башлиқи чен лифу тәрипидин җаң кәйшигә йоллап берилди. Мәзкур 8 маддилиқ тәләптә улар "шинҗаңни нәччә өлкигә бөлүветишниң пайдисиз" тәрәплирини бирмубир көрситип, мәркизий һөкүмәтни бу қәдәмни басмаслиққа дәвәт қилған. Гоминдаң тарих архиплирини уйғурчиға тәрҗимә қилиш билән шуғуллиниватқан, америкада яшайдиған тарих тәтқиқатчиси таран уйғурниң бу һөҗҗәт һәққидә ейтишичә, әслидә тәләп-пикирләр 8 маддилиқ болсиму, әмма чен лифу уни 7 маддиға қисқартивәткән.

Бу һөҗҗәткә "мәсуд қатарлиқларниң сунған шинҗаң мәсилисини һәл қилишқа аит пикирлири" дәп нам берилип, уларниң тәләп-пикирлириниң төвәндикидәк икәнликини чүшәндүрүлгән: "1. Шинҗаңни өлкиләргә бөлүшкә болмайду, йүксәк мухтарийәт бериши керәк; 2. Аз санлиқ милләтләрниң миллий орнини етирап қилиш керәк".

Үч әпәнди башлиқ уйғур милләтпәрвәрлириниң бу қәтий тәләп вә пикирлири җаң кәйши һөкүмитигә бәлгилик тәсир көрсәткән.

Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң 1945-йили 9-айларғичә болған арилиқтики шиддәтлик вә ғәлибилик һуҗумлири вә пүтүн өлкә миқясида хитай һакимийитигә қарши күрәшләрниң әвҗи елиши нәтиҗисидә омумйүзлүк һалда мустәқил шәрқий түркистан дөлити қурулушидин сақлиниш шуниңдәк үч әпәндиниңму дадиллиқ билән оттуриға чиқип қарши туруши астида җаң кәйши һөкүмити ву җоңшинниң "шинҗаңни 4 өлкигә бөлүп идарә қилиш" лайиһәсини вақтинчә күнтәртиптин қалдурушқа мәҗбур болди.

Җаң кәши қатарлиқлар худди үч әпәнди көрсәткәндәк әгәр мундақ көп өлкиләргә бөлүвәткәндә йәрлик хәлқниң наразилиқиниң техиму қозғилиши, мәркәзгә болған үмид вә ишәнчисиниң йоқилидиғанлиқи, һәтта хитай һакимийитини қоллимаслиқи, буниң билән шәрқий түркистан җумһурийити билән сөһбәт қилишқиму мумкин болмай қелишидин әндишә қилған.

Толуқ тәпсилатни улиништин аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт