Untulup ketken untulmas qehrimanlar-tursun isra'il

Muxbirimiz ümidwar
2020-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan jumhuriyitining metbu'at-uchur sahesidiki rehberliridin tursun isra'il.  ( 1914-1979)
Sherqiy türkistan jumhuriyitining metbu'at-uchur sahesidiki rehberliridin tursun isra'il. ( 1914-1979)
Photo: RFA

Ottura asiyagha kömülgen qehrimanlar

Uyghur élining 20-esir tarixida, jümlidin 1933-yili we 1944-yillardiki ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyitini qurushqa qatniship, bu jumhuriyetlerning berpa bolushi, hakimiyet yürgüzüshi we bashqa her türlük ishlarda zor xizmet körsitip, Uyghur we bashqa her millet xelqining yüksek hörmitige érishken, Uyghur diyari tarixida özining tégishlik ornini tikligen nurghun tarixiy shexsler bar. Bularning bir qisimlirining ish-izliri tarixiy kitablar, tarixiy romanlar we bashqa edebiy eserler hem eslimilerdin orun élip, nami xelq ichige tarqilip, xelqqe tonushluq bolup ketken bolsimu, emma yene köpligen ene shundaq shexsler, jümlidin öz millitining hörlüki üchün bolghan jengliri, siyasiy küreshliri, medeniyiti, sen'iti, dini, ijtima'iy-iqtisadiy hayati üchün hesse qoshup muhim orun tutqan bir qisim tarixiy shexsler asasen untulup kétilgenidi.

20-Esirdiki milliy azadliq inqilabi tarixiy shexslirining xéli köpi 1949-yilidin bashlan'ghan muhajiret hayat musapilirini bashtin kechürüp, chet'ellerde hayattin ötti. Bolupmu, 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyitini qurushqa qatnashqan, sherqiy türkistan jumhuriyitining hökümet, herbiy, we bashqa her saheliride eyni waqitlardiki xizmetliri we qoshqan töhpiliri bilen nami keng tonulghan bir qisim erbablar bashqa minglighan sabiq sherqiy türkistan inqilabi ishtirakchiliri qatarida 1955-1962-yilliri arisida sowét ittipaqigha köchüp kétip, özbékistan, qazaqistan, qirghizistan jumhuriyetlirige yerliship, shu jaylarda hayat kechürüp, dunyadin ketti we ularning qebriliri chet'ellerde qaldi. Ene shundaq muhim shexslerdin sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre, sherqiy türkistan jumhuriyiti xelq qehrimanliri ghéni batur, fatix batur, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bash katipi abdure'up mexsum ibrahimi, sherqiy türkistan jumhuriyiti maliye ministiri enwer musabayof, mu'awin maliye ministiri waqqas mirshanof, "Pütün sherqiy türkistan inqilabchil yashlar teshkilati" merkiziy komitéti ezasi osman ziyam, "Azad sherqiy türkistan" géziti we sherqiy türkistan hökümitining metbu'at sahesidiki rehbiriy shexsliridin tursun isra'il, milliy armiye mu'awin qomandani, polkownik zunun téyipof, polkowniklardin ziya semidi, memetjan yüsüpof, merghup is'haqof, repiq baychurin, ichki ishlar mu'awin ministiri nebijan yüsüp we bashqa yüzligen her millet yuqiri we ottura derijilik memuriy, herbiy-siyasiy rehbiriy shexslerni misal qilish mumkin. Bu kishiler tashkent, bishkek, almuta sheherliride yashap, ilgiri-kéyin wapat bolghanidi. Ene shu kishilerning bir qismining kéyinki hayat musapiliri asasen dégüdek tarix sehipiliridin chüshüp qalghan bolup, ularning sowét ittipaqida, jümlidin musteqil ottura asiya jumhuriyetliride ötküzgen hayat musapiliri, qismetliri mewhum qalghanidi.

Sherqiy türkistan jumhuriyitining metbu'at sénzorchisi

Ene shundaq hayat musapiliri mewhum qalghan we xelq teripidin untulup kétilgen, amma untulmas shexslerning biri tursun isra'il yaki tursun isra'iloftur.

Undaqta tursun isra'il kim? tursun isra'il 1958-1959-yilliri Uyghur diyarida xitay kompartiyesi élip barghan bir meydan "Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti" de abduréhim eysa, ziya semidi, ibrahim turdi, abduréhim se'idi we bashqilar bilen birge nami atilip eyiblinip jazalan'ghan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining rehbiriy kadirliri we milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimining yéqin sepdashliridin biri idi.

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining tarix proféssori ablet kamalof yéqinda "Jenggiwar yillar sadasi" mawzusida tursun isra'ilning hayat kechmishliri heqqide qazaqistanda rus we Uyghur tillirida bir parche maqale élan qildi. Uning tekshürüshiche, 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyitining muhim rehbiriy kadirliridin biri tursun isra'il 1914-yili, almuta shehiri yénidiki qoram yézisida tughulghan, bashlan'ghuch we ottura mektep terbiyesini shu yerde alghandin kéyin, 1930-yili sowét ittipaqida bashlan'ghan kopiratsiyeleshtürüsh, acharchiliq sewebliridin a'ilisi bilen ghuljigha kélip yerleshken hem shu yerde oqughan. U 1937-yili sowét ittipaqining ottura asiya uniwérsitétigha oqushqa ewetilgen tashkenchiler qatarida taki 1940-yilighiche tashkenttiki ottura asiya uniwérsitétida oqup qaytip kelgendin kéyin chöchekte ishlidi we kéyin ghuljigha ketti. Ziya semedining "Exmet ependi" namliq tarixi romanida xatirilinishiche, tursun isra'il 1944-yili ghulja qozghilingi bashlinish aldida ilida xitaygha qarshi aktip heriketke ötken yashlardin idi. 1944-Yili, 12-noyabir küni sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin kéyin, tursun isra'il "Azad sherqiy türkistan" gézitige kirip muherrirlik xizmitini atqurup, asasliq teshwiqat-terghibat hem sherqiy türkistan hökümitining xitaygha qaratqan razwédka ishlirini élip bardi.

1946-Yili, 6-iyun küni sherqiy türkistan hökümiti bilen xitay merkiziy hökümiti bitim tüzüp, birleshme hökümet qurulghandin kéyin, exmetjan qasimi bashliq ghulja terep ürümchide chiqidighan "Shinjang géziti" ning Uyghurche we qazaqche qismini ötküzüwalghan bolup, exmetjan qasimi Uyghur we qazaq tilliridiki "Shinjang géziti" ni özi kontrol qilip, buninggha sherqiy türkistan terepning xadimi tursun isra'ilni gézitning bash sénzorchisi qilip békitti. 1946-Yili, 7-ayda ene shu gézitte taki 1947-yili 9-ayghiche tursun isma'ilning qol astida ishligen, hazir almutada yashawatqan 91 yashliq tarixshunas munir yérzin ependining éytishiche, tursun isra'ilning qoshulushisiz Uyghurche we qazaqche "Shinjang géziti" maqaliliri chiqmaytti. Chünki u sénzorchi idi.

Tursun isra'il taki 1947-yili, 8-ayning axirighiche, yeni birleshme hökümet buzulup, exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge ghuljigha qaytip ketküche Uyghurche-qazaqche tillarda chiqidighan "Shinjang géziti" ning sherqiy türkistan jumhuriyiti mexsus ewetken sénzorchisi süpitide gézitning sherqiy türkistan xelqining milliy menpe'etlirige uyghun shekilde chiqishigha mes'ul bolup, xitay tilida chiqidighan "Shinjang géziti" ning sherqiy türkistan inqilabigha, Uyghur xelqining milliy azadliq we musteqilliq idiyelirige qarshi teshwiqatliri bilen tighmu-tigh élishqanidi. Amérika tarixchisi, proféssor linda bénson "Ili inqilabi" namliq kitabida mezkur toqunushni "Metbu'at urushi" dep atighan bolup, exmetjan qasimining kontrolluqi astidiki, tursun isra'il, Uyghur sayrani qatarliqlar bash bolup chiqiridighan Uyghurche gézit bilen xitaylar chiqiridighan "Shinjang géziti" bir-biri bilen keskin metbu'at urushi élip barghan. Munir yérzin ependi: "Uyghur sayrani, tursun isra'il mes'ul boluwatqan bu gézitning tüp meqsiti xitay gomindang hökümitining we herbiylirining xelqqe salghan zulumliri we siyasetlirini pash qilish, exmetjan qasimi we sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining siyasetlirini, idiyelirini terghib qilish, bu yolda ching turush idi" deydu.

Uning eslishiche, metbu'at urushida berdashliq bérelmigen gomindang herbiy da'iriliri Uyghur sayrani, tursun isra'il we bashqilarni öz ichige alghan Uyghur tehrir bölümi üstidin délo turghuzup, ularni qolgha élip, sotlap jazalash üchün heriket qilghan bolsimu, emma exmetjan qasimi buninggha yol qoymighan.

1947-Yili, 8-ayning otturilirida exmetjan qasimi Uyghur sayrani, tursun isra'il we bashqa Uyghur tehrir bölümi xadimlirini hem onlighan ziyaliylarni shuningdek qeshqer we bashqa bir qisim wilayetlerning ölkilik kéngeshke qatnishish üchün kelgen, amma gomindanggha qarshi Uyghur kéngesh ezalirini arqimu-arqidin ghuljigha élip keldi. Eng axirida rehimjan sabirhaji qatarliqlar ghuljigha qaytip keldi. Buning bilen birleshme hökümet resmiy buzuldi.

Tursun isra'il ghuljigha qaytip kelgendin kéyin exmetjan qasimining orunlashturushi astida yéngidin metbu'at, uchur-alaqe sahesi boyiche rehbiriy xizmetlerni bashliwetti.

Toluq bet