Унтулуп кәткән унтулмас шәхсләр: абдумутаали хәлпәт вә шәрқий түркистан җумһурийитиниң диний сиясити

Мухбиримиз үмидвар
2020-09-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә вә абдумутаали хәлпәт(солда). 1945-Йили, 11-айлар.
Шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә вә абдумутаали хәлпәт(солда). 1945-Йили, 11-айлар.
Photo: RFA

1944-Йили 12-ноябир күни шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин кейин өзиниң дөләт башқуруш сиясий программисини түзүш вә қарарлаштурушқа киришти. 1945-Йили 1-айниң 5-күни шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити өзиниң рәсмий 9 маддилиқ мустәқиллиқ хитабнамисини елан қилди. Мәзкур 9 маддилиқ хитабнамә йәнә бир тәрәптин дөләт башқуруш сиясий программиси асасидин ибарәт болуп, хитабнаминиң 4-маддисида «шәрқий түркистан җумһурийитиниң диний сиясити» ениқ ипадиләнди. Йәни буниңда «шәрқий түркистан хәлқиниң зор көпчилики ислам диниға етиқад қилидиған болғачқа, бу динни алаһидә тәшәббус қилиш, шуниңдәк башқа динларғиму әркинлик бериш вә уни қоғдаш» дәп бәлгиләнди.

Хитабнамә елан қилиништин илгири шәрқий түркистан җумһурийити диний ишлар назарити қуруп, униңға шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити һәйәт әзаси, атақлиқ вә хәлқпәрвәр зат абдумутаали хәлпәтни назирлиққа бәлгилигәниди. Шәрқий түркистан җумһурийитиниң мустәқил җумһурийәт қуруш вә уни һәр җәһәттин раваҗландуруш шуниңдәк тоғра вә хәлчил принсипқа таянған миллий вә диний баравәрлик сияситини бәлгиләш муһим мәсилә иди. Қисқиси, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити хитай мустәбит һакимийитини ағдуруп, пүтүн уйғур елидә өз һакимийитини орнитиши һәм дуняниң илғар дөләтлири қатариға қошулуп, хәлқаралиқ етирап қилишқа еришиш үчүн һәм өзиниң һәр җәһәттин тоғра вә дуня миқясида һөрмәткә еришкән сиясәтләрни бәлгилиши керәк иди. Демәк, әлихан төрә, абдумутаали хәлпәт, әхмәтҗан қасими вә башқа сиясий әрбаблар көп музакириләр арқилиқ ахири бу җумһурийәтниң әнә шундақ сиясий программиси вә хитабнамисини, җүмлидин һәммә динларни һөрмәт қилиш вә қоғдаш сияситини бәлгилигәниди. Қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң тәкитлишичә, диний ишлар назири абдумутаали хәлпәт җумһурийәтниң тоғра диний сияситини, йәни һәммә динларни һөрмәт қилиш, милләтләр баравәр болуш сияситини бәлгиләшкә зор һәссә қошти.

Шәрқий түркистан җумһурийити территорийәсидә ислам диниға етиқад қилидиған уйғур, қазақ, қирғиз, өзбек, татар, туңганлардин башқа йәнә буддизм етиқадидики моңғуллар, шибәләр, дағурлар, һәтта хитайлар, христиан етиқадидикиләрдин руслар бар иди. Демәк шәрқий түркистан һөкүмити әнә шу һәр милләтниң дини әркинликини капаләткә игә қилди. Асасий милләт мусулманларниң ислам етиқадини тәкитләп, башқа динларни чәкләшкә йол қоймиди. Бирақ, шәрқий түркистандики мутләқ зор қисим аһалә мусулман болғанлиқи үчүн ислам диниға әһмийәт берилди вә ислам етиқадидики хәлқләрниң етиқад әркинликини һимайә қилди. Америкадики мәдәнийәтшунас вә тарихшунас доктор қаһар барат әпәндиниң ейтишичә, шәрқий түркистан һөкүмитиниң мундақ һәммә етиқадни қоғдаш вә һөрмәт қилиш сияситини йүргүзүши тәбиий һалда мусулманлардин башқа моңғул, шибә, дағур, рус қатарлиқ мусулман әмәс милләтләрниңму уйғур қатарлиқ мусулман милләтлири билән бирликтә шәрқий түркистан һөкүмитини җан тикип қоғдиши, хитай һөкүмранлиқиға қарши мусулманлар билән бирликтә күрәш қилишида муһим рол ойниди. Демәкки мана бу диний сиясәтләрни йүргүзүштә абдумутаали хәлпәттәк, әлихан төридәк илғар, идийәси азад, билимлик өлималарниң төһписи зордур.

Абдумутаали хәлпәт рәһбәрликидики диний назарәт һакимийәтниң пүтүн диний ишлириға мәсул болуп, у асаслиқи ислам динидики милләтләрниң диний ишлиридин башқа һөкүмәтниң һәммә саһәсидики дин билән мунасивәтлик мәсилиләргә четилди. Лекин, шәрқий түркистан җумһурийитидә дин билән һөкүмәт айрилған болуп, диний назарәт һәммини контрол қилмиди.

Диний ишлар назаритиниң йәнә бир муһим хизмити өшрә-закат йиғишқа мәсул болуштин ибарәт болуп, өз иқтисадий кирим-чиқим әһвалиға асасән өшрә-закат айриш шәрқий түркистан җумһурийитидики барлиқ мусулман аммисиниң ислами қаидә бойичә һәр йили өтәп келиватқан әнәниви адәтлиридин иди. 1945-Йили 4-айда шәрқий түркистан һөкүмити һәйити 39-санлиқ қарар чиқирип, абдумутаали хәлпәт башчилиқида қурулған өшрә-закат комиссийәсиниң мусулманлар тапшурған өшрә-закатлар вә маддий буюмларни йиғишқа мәсул болуши һәм башқурушини бәлгиләнгәниди.

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмәт кеңиши 1945-йили 14-өктәбир күни 106-номурлуқ қарар мақуллап, барлиқ «өшрә» вә «закат» ларни маарип ишлириға ишлитишни қарар қилди. Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити йәнә өшрә-закатларни һәрбий ишларға ишлитишниму бәлгилиди.

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити диний ишлар назарити йәнә армийә биләнму бағлинишлиқ болуп, миллий армийә баш штаби тәркибидә әскирий мупти идариси қуруп, миллий армийәниң қоманданлири арисида диний ишларға мәсул офитсерларни бәлгилиди. Доктор қаһар баратниң ейтишичә, миллий армийәниң һәр қайси полк, баталйонлириға имамларни қоюшни бәлгиләнгән болуп, һәрбий қисимлардики бу имамлар бир тәрәптин диний ишлар назарити, йәнә бир тәрәптин һәрбий түзүм бойичә миллий армийә баш штабиға һәм һәрбий низамларға бойсунатти. Диний назарәт йәнә мәхсус һәрбий имамлар қолланмиси чиқирип тарқатти. Буниңда имамларниң хизмәт қаидилири бәлгиләнгән болуп, әскәр-офитсерларниң намаз оқуши вә диний паалийәтләргә қатнишиши өз ихтияри билән болатти

Әлвәттә, миллий армийәдики рус, моңғул, шибә қатарлиқ милләтләрниңму өз диний қаидилири бойичә иш тутушиға йол қоюлди.

Шәрқий түркистан җумһурийити диний назарити йәнә маарип, мәдәнийәт, пул-муамилә, әдлийә системилири биләнму зич алақидә болди, мәдәнийәт, маарип, сәнәт ишлириниң раваҗлинишини қоллаш билән биргә шәрқий түркистан ханим-қизлириниң иҗтимаий-сиясий баравәрлики, уларниң җәмийәтләргә уюшуши, җәмийәттә актип паалийәт қилиши, һәтта қиз-аялларниң һәрбий сәпкә қатнишип әрләр билән тәң җәң қилишини қоллиди һәм баштин-ахири тәшәббускар болди.

Шәрқий түркистан җумһурийити диний назаритиниң сот, әдлийә органлири билән болған мунасивити муһим болуп, у дөләтниң сот системиси вә қанун түзүмлиридиму өз ролини тегишлик җари қилдурди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт