Untulup ketken untulmas shexsler: abdumuta'ali xelpet we sherqiy türkistan jumhuriyitining diniy siyasiti

Muxbirimiz ümidwar
2020-09-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre we abdumuta'ali xelpet(solda). 1945-Yili, 11-aylar.
Sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre we abdumuta'ali xelpet(solda). 1945-Yili, 11-aylar.
Photo: RFA

1944-Yili 12-noyabir küni sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin kéyin özining dölet bashqurush siyasiy programmisini tüzüsh we qararlashturushqa kirishti. 1945-Yili 1-ayning 5-küni sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti özining resmiy 9 maddiliq musteqilliq xitabnamisini élan qildi. Mezkur 9 maddiliq xitabname yene bir tereptin dölet bashqurush siyasiy programmisi asasidin ibaret bolup, xitabnamining 4-maddisida "Sherqiy türkistan jumhuriyitining diniy siyasiti" éniq ipadilendi. Yeni buningda "Sherqiy türkistan xelqining zor köpchiliki islam dinigha étiqad qilidighan bolghachqa, bu dinni alahide teshebbus qilish, shuningdek bashqa dinlarghimu erkinlik bérish we uni qoghdash" dep belgilendi.

Xitabname élan qilinishtin ilgiri sherqiy türkistan jumhuriyiti diniy ishlar nazariti qurup, uninggha sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti hey'et ezasi, ataqliq we xelqperwer zat abdumuta'ali xelpetni nazirliqqa belgiligenidi. Sherqiy türkistan jumhuriyitining musteqil jumhuriyet qurush we uni her jehettin rawajlandurush shuningdek toghra we xelchil prinsipqa tayan'ghan milliy we diniy barawerlik siyasitini belgilesh muhim mesile idi. Qisqisi, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti xitay mustebit hakimiyitini aghdurup, pütün Uyghur élide öz hakimiyitini ornitishi hem dunyaning ilghar döletliri qatarigha qoshulup, xelq'araliq étirap qilishqa érishish üchün hem özining her jehettin toghra we dunya miqyasida hörmetke érishken siyasetlerni belgilishi kérek idi. Démek, elixan töre, abdumuta'ali xelpet, exmetjan qasimi we bashqa siyasiy erbablar köp muzakiriler arqiliq axiri bu jumhuriyetning ene shundaq siyasiy programmisi we xitabnamisini, jümlidin hemme dinlarni hörmet qilish we qoghdash siyasitini belgiligenidi. Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning tekitlishiche, diniy ishlar naziri abdumuta'ali xelpet jumhuriyetning toghra diniy siyasitini, yeni hemme dinlarni hörmet qilish, milletler barawer bolush siyasitini belgileshke zor hesse qoshti.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti térritoriyeside islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar, tungganlardin bashqa yene buddizm étiqadidiki mongghullar, shibeler, daghurlar, hetta xitaylar, xristi'an étiqadidikilerdin ruslar bar idi. Démek sherqiy türkistan hökümiti ene shu her milletning dini erkinlikini kapaletke ige qildi. Asasiy millet musulmanlarning islam étiqadini tekitlep, bashqa dinlarni chekleshke yol qoymidi. Biraq, sherqiy türkistandiki mutleq zor qisim ahale musulman bolghanliqi üchün islam dinigha ehmiyet bérildi we islam étiqadidiki xelqlerning étiqad erkinlikini himaye qildi. Amérikadiki medeniyetshunas we tarixshunas doktor qahar barat ependining éytishiche, sherqiy türkistan hökümitining mundaq hemme étiqadni qoghdash we hörmet qilish siyasitini yürgüzüshi tebi'iy halda musulmanlardin bashqa mongghul, shibe, daghur, rus qatarliq musulman emes milletlerningmu Uyghur qatarliq musulman milletliri bilen birlikte sherqiy türkistan hökümitini jan tikip qoghdishi, xitay hökümranliqigha qarshi musulmanlar bilen birlikte küresh qilishida muhim rol oynidi. Démekki mana bu diniy siyasetlerni yürgüzüshte abdumuta'ali xelpettek, elixan töridek ilghar, idiyesi azad, bilimlik ölimalarning töhpisi zordur.

Abdumuta'ali xelpet rehberlikidiki diniy nazaret hakimiyetning pütün diniy ishlirigha mes'ul bolup, u asasliqi islam dinidiki milletlerning diniy ishliridin bashqa hökümetning hemme sahesidiki din bilen munasiwetlik mesililerge chétildi. Lékin, sherqiy türkistan jumhuriyitide din bilen hökümet ayrilghan bolup, diniy nazaret hemmini kontrol qilmidi.

Diniy ishlar nazaritining yene bir muhim xizmiti öshre-zakat yighishqa mes'ul bolushtin ibaret bolup, öz iqtisadiy kirim-chiqim ehwaligha asasen öshre-zakat ayrish sherqiy türkistan jumhuriyitidiki barliq musulman ammisining islami qa'ide boyiche her yili ötep kéliwatqan en'eniwi adetliridin idi. 1945-Yili 4-ayda sherqiy türkistan hökümiti hey'iti 39-sanliq qarar chiqirip, abdumuta'ali xelpet bashchiliqida qurulghan öshre-zakat komissiyesining musulmanlar tapshurghan öshre-zakatlar we maddiy buyumlarni yighishqa mes'ul bolushi hem bashqurushini belgilen'genidi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümet kéngishi 1945-yili 14-öktebir küni 106-nomurluq qarar maqullap, barliq "Öshre" we "Zakat" larni ma'arip ishlirigha ishlitishni qarar qildi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti yene öshre-zakatlarni herbiy ishlargha ishlitishnimu belgilidi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti diniy ishlar nazariti yene armiye bilenmu baghlinishliq bolup, milliy armiye bash shtabi terkibide eskiriy mupti idarisi qurup, milliy armiyening qomandanliri arisida diniy ishlargha mes'ul ofitsérlarni belgilidi. Doktor qahar baratning éytishiche, milliy armiyening her qaysi polk, batalyonlirigha imamlarni qoyushni belgilen'gen bolup, herbiy qisimlardiki bu imamlar bir tereptin diniy ishlar nazariti, yene bir tereptin herbiy tüzüm boyiche milliy armiye bash shtabigha hem herbiy nizamlargha boysunatti. Diniy nazaret yene mexsus herbiy imamlar qollanmisi chiqirip tarqatti. Buningda imamlarning xizmet qa'idiliri belgilen'gen bolup, esker-ofitsérlarning namaz oqushi we diniy pa'aliyetlerge qatnishishi öz ixtiyari bilen bolatti

Elwette, milliy armiyediki rus, mongghul, shibe qatarliq milletlerningmu öz diniy qa'idiliri boyiche ish tutushigha yol qoyuldi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti diniy nazariti yene ma'arip, medeniyet, pul-mu'amile, edliye sistémiliri bilenmu zich alaqide boldi, medeniyet, ma'arip, sen'et ishlirining rawajlinishini qollash bilen birge sherqiy türkistan xanim-qizlirining ijtima'iy-siyasiy barawerliki, ularning jem'iyetlerge uyushushi, jem'iyette aktip pa'aliyet qilishi, hetta qiz-ayallarning herbiy sepke qatniship erler bilen teng jeng qilishini qollidi hem bashtin-axiri teshebbuskar boldi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti diniy nazaritining sot, edliye organliri bilen bolghan munasiwiti muhim bolup, u döletning sot sistémisi we qanun tüzümliridimu öz rolini tégishlik jari qildurdi.

Toluq bet