Alimjan inayet: "Uyghur diramichiliqi murekkep tarixi musapilerni bésip ötti"

Ixtiyari muxbirimiz erkin tarim
2018-01-04
Élxet
Pikir
Share
Print
"Qosh yultuz" namliq dramidin körünüsh. Mezkur eserde 11-esirde höküm sürgen qaraxaniylar memlikiti we uningdiki weziyet, ulugh Uyghur mutepekkurliri mexmut qeshqeri we yüsüp xas hajip obrazliri yorutulidu. 2014-Yili féwral, almata.
"Qosh yultuz" namliq dramidin körünüsh. Mezkur eserde 11-esirde höküm sürgen qaraxaniylar memlikiti we uningdiki weziyet, ulugh Uyghur mutepekkurliri mexmut qeshqeri we yüsüp xas hajip obrazliri yorutulidu. 2014-Yili féwral, almata.
RFA/Oyghan

Uyghur edebiyatida diramichiliq nahayiti uzun tarixqa ige. Qedimki dewirlerdila "Ma'itri- simit"qa oxshash köp tereplime tetqiqat qimmitige, xéli yuqiri bedi'iy sewiyege, mukemmel syuzhét-qurulmisigha we xaraktér-alahidilikliri roshen pérsonajlargha ige diramilar ijad qilinip, Uyghur diramichiliqida shanliq bir sehipe échilghan. Emma kéyinki dewrlerge kelgende, bolupmu islamiyettin kéyin her xil sewebler, bolupmu siyasiy sewebler tüpeylidin, dirama ijadiyiti Uyghur yazma edebiyatida bir xil zhanir süpitide izchilliqini saqlap qalalmighan we en'ene shekillendürelmigen. Islamiyettin kéyinki Uyghur edebiyatidiki ijadiyet asasen shé'iriyet ijadiyiti bilenle cheklinip qélip, diramichiliq peqet xelq sen'iti terkibide elneghme, meshrep, éytishishqa oxshash oyun türliri sheklide ammiwi xaraktérlik sen'etke aylinip ketken.

Uyghur diramichiliqi 1980-yillarda uchqandek tereqqiy qilghan bolsimu, emma xitay hökümitining Uyghurlargha élip bériwatqan til we diniy cheklime siyasiti bilen birlikte diramichiliqmu cheklimige uchrashqa bashlighan.

Izmirdiki ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqati inistituti oqutquchisi proféssor alimjan inayet ependi tarixiy menbelerge asaslan'ghanda Uyghurlarda qedimdila dirama, muzika qatarliq sen'et türliri barliqini bildürdi.

Undaqta Uyghur diramichiliqi bügünki kün'giche izchil halda dawamlashqanmu? proféssor alimjan inayet ependi diramaning Uyghurlar 10-esirde islamiyetni qobul qilghandin kéyin, dinning tesiri bilen tereqqiy qilalmighan bolsimu, emma yoq bolup ketmigenlikini ilgiri sürdi.

Uyghur bügünki dewr diramichiliqi qachan peyda bolghan? qandaq boran-chapqunlarni béshidin ötküzgen? bu heqte toxtalghan proféssor alimjan inayet ependi Uyghur bügünki dewr diramichiliqining 1933-yilidin bashlap shekillinishke bashlighanliqini, 1949-yili kommunist xitay Uyghur diyarini igiligen'ghiche bolghan mezgilde tereqqiy qilish muhiti tapalighanliqini bayan qildi.

Alimjan inayet 1949-yilidin kéyin Uyghur diyarida "Toy", "Yéngi yer ", "Ashliq", "Awghust boranliri", "Toy marshi" we "Tamghini tartiwélish" qatarliq eserlerning sehnige élip chiqilghanliqini, bu dirama eserlirining dewr alahidilikining kommunist idiyesini Uyghur xelqige singdürüshtin ibaret ikenlikini tekitlidi. 1966-Yili medeniyet zor inqilabining bashlinishi bilen Uyghur diramichiliqi yene bir qétim zerbe yégen. 1966-Yilidin 1978- yilighiche xitay diramiliri Uyghurchigha terjime qilinip, sehnige élip chiqilghan bolup, " Qizil chiraq xatirsi" we bashqilar buning tipik misalidur.

Istanbuldiki sha'ir zeynure eysa xanim Uyghurlar dirama sen'etchilirining Uyghur diramiliridin bashqa yene gherb döletlirining eserlirinimu orundighanliqini bildürdi.

1979-Yili xitayning sirtqa échiwétish siyasiti bilen bashqa sahelerde bolghandek Uyghur diramichiliqidimu 1980-yillarda  yéngi güllinish peyda boldi. Bu mezgilde Uyghur yazghuchilar yazghan "Chin moden", "Qaranliq yillar", "Muqam ejdatliri", "Mölcher tagh boranliri" we bashqa diramilar  tamashibinlar bilen yüz körüship, Uyghurlarning alqishigha érishti. Bu dirama eserliri Uyghurlarning milliy qimmet qarashliri, tarixi, örp- adetliri, eng muhimi Uyghur milliy kimlik we éngining küchlinishige zor töhpe qoshti. 1990-Yillarning bashliridin tartip asta-asta bu xil diramilar cheklimige uchrashqa bashlighan.  Alimjan inayet ependi xitay hökümitining bularni chekleshtiki sewebliri heqqide toxtaldi.

Biz igiligen melumatlargha asaslan'ghanda xitay hökümiti 1997-yilidin tartip Uyghur diyarida dirama, meshrepke oxshash sen'et türlirige cheklime qoyghan. Hazir milliy roh tüsi alghan tarixiy dirama we komédiyelerni sehnileshtürüsh qiyinlashqan.

Toluq bet