Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (9)

Мухбиримиз үмидвар
2021-02-04
Share
Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (9) 1950-Йили сентәбирниң ахири хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң бир йиллиқ мурасимиға қатнишиш үчүн бейҗиңға йетип барған 5-корпус (миллий армийә) ниң командирлири (оңдин солға генерал муһәммәтимин иминоф, генерал лескин, генерал зунун тийипоф, нусипқан күнбайеф, рәфиқ байчурин)
RFA/Qutlan

Док барнет уйғур дияри һәққидә қандақ мәлуматларни сунди? (1)

1947-Йили 8-айда бирләшмә һөкүмәт бузулуп, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар ғулҗиға қайтип, шәрқий түркистан армийәси билән хитай армийәси манас дәряси линийәсидә қайтидин уруш һалитигә өткән вәзийәт шәкилләнгәндин кейин, җүмлидин 1947-1949-йиллири хитайдики ички урушниң күчийиши вә хәлқарада соғуқ мунасивәт урушиниң раваҗлинишқа қарап йүзлиниши җәрянида совет иттипақи билән америка, әнглийә арисидики риқабәтләр уйғурлар дияридиму өз ипадисини тапти. Болупму 1947-йили 6-айдики бәйтик теғида йүзбәргән хитай қошуни билән моңғулийә армийәси арисидики қораллиқ тоқунуштин кейин хитай дуняға совет иттипақиниң моңғулийәни ишқа селип "җуңго земинлириға бесип киргәнлики" қатарлиқ совет иттипақини әйибләйдиған учурларни вә наразилиқларни көпәйтип, хәлқарада ғулғула қозғашқа урунди. Буниң билән америка тәрәпму уйғур дияридики вәзийәткә диққәт қилди. Йәнә бир тәрәптин алғанда 1947-йили 8-айниң ахиридин башлап, осман батур үрүмчидики җаң җиҗоң вә "шинҗаң гарнизон қомандани" соң шилйән қатарлиқ хитай һәрбий-мәмурий тәрәпниң қорал-ярақ, оқ-дора вә мәлум сандики әскирий күч ярдимигә еришип, пүтүн алтайни өз қолиға елиш үчүн миллий армийә билән уруш қилип, 9-айға кәлгәндә пүтүн алтай вилайитини игиливалди һәмдә давамлиқ тарбағатай вә һәтта илиға һуҗум қилиш вәзийити шәкилләнди. Буниң билән шәрқий түркистан һөкүмити хитайларниң ярдимигә еришкән осман ислам қошунлирини йоқитип, алтайни қайтуруп келиш урушиға атлинип, 10-айниң ахирлирида осман исламни тармар қилип, уни қайтидин бәйтик әтрапиға қоғлап чиқарди. Бу әһваллар совет-хитай мунасивәтлири вә буниң арқисидики соғуқ-мунасивәтләр уруши билән бағланғаниди.

Уйғурлар дияриниң мана шундақ мурәккәп вәзийити шараитида 1948-йили 8-айларда американиң "дуня ишлири институти" ниң тәтқиқатчиси вә "чикаго гезити" ниң мухбири а. Док барнет уйғур дияриға келип бир ай әтрапида тәкшүрүш билән шуғулланди. 1940-Йиллардики америка журналистлириниң материяллирини топлап тәрҗимә қилиш вә тәтқиқат қилиш билән шуғуллиниватқан таран уйғур әпәндиниң қаришичә, әлвәттә док барнет әпәндиму хитай тәрәпниң өлкә вәзийитини бурмилап чүшәндүрүшлири, бу йәрдики қаршилиқларниң һәммисини совет иттипақиға бағлап қарилашлириға ишәнмәстин, мәсилини өзи битәрәп чүшинишкә қизиққа вә тиришқан пеггй паркер, барбара степенс қатарлиқларға охшаш америка мутәхәссиси вә журналисти иди.

Док барнетниң башқа мухбирлардин пәрқлиқ болған бир тәрипи у журналистла әмәс бәлки тәтқиқатчиға хас алаһидилики билән пүтүн уйғур дияриниң сиясий, иҗтимаий, иқтисадий, һәрбий, хәлқара мунасивәт, хитайға қариши қораллиқ күрәшләр, милләтләр мунасивәтлири, җүмлидин шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң җәрянлириға мунасивәтлик көплигән вәқәләр, мәсилиләр һәққидә әтраплиқ тәкшүрүп тәһлил йүргүзди. У ахирида мәхсус "шинҗаң өлкиси һәққидә мәлумат" намида чоң һәҗимлик доклатини тәйярлап, уни 1948-йили 9-айда дуня ишлири институти башлиқиға йоллиди

Шүбһисизки, бу америка һөкүмитиниң уйғур дияри вәзийитини чүшиниши вә униңға қандақ сиясәт вә яки позитсийәдә болушини бәлгилишидә рол ойнаш характеригә игә иди. Док барнет өзиниң мәзкур доклатини тәйярлашта американиң үрүмчидики консули җон хал пакистонниң ярдәмлиригә еришиш билән биргә үрүмчи вә униң әтрапидики җайларда зиярәттә болған. Хитай, уйғур, қазақ рәһбәрлири билән сөһбәтләр өткүзгән. У өзиниң уйғур рәһбәрлиридин мәсуд сәбири, әйса алиптекин, муһәммәд имин буғра, қазақлардин җанимхан, татарлардин бурһан шәһиди, хитайлардин тав сийө, лю меңчүн қатарлиқлар билән көрүшүп сөһбәтләр өткүзгәнликини қәйт қилиду. Йәни, у зиярәт қилған вақит дәл мәсуд сәбири өлкә рәиси, әйса әпәнди баш катип, муһәммәд имин буғра тәмират назири, җанимхан малийә назири болған, үч әпәнди өлкидә түркчилик идийәлирини тәрғиб қилишни, совет иттипақиға һәмдә или һөкүмитигә қарши тәшвиқатларни җанландуруватқан вақит иди.

Аптор мәзкур мәлуматнамидә уйғурлар дияридики милләтләрниң, болупму уйғурлар вә қазақларниң әһвали, сиясий йүзлиниши, тарихи, җүмлидин или инқилабидики роли вә орни қатарлиқ мәсилиләр һәққидә анализ йүргүзиду. У, уйғурларниң бу райондики нопуси әң көп, аһалиниң асасий қисмини игиләйдиған, хитай һакимийитигә қарши туруватқан һәм өзиниң рәһбәрлик орнини тикләшкә тиришиватқан милләт икәнликини көрситиду.

Док барнет өз зияритини алди билән өзиниң манас дәряси бойида көргәнлиридин башлайду. Униң баян қилишичә манас дәряси чегра линийәсидә икки тәрәпниң муһапизәтчи әскәрлири турған болуп, дәряниң шәрқи қирғиқида хитай тәрәптин 16 әскәр постта турған. Ғәрбий қирғиқида болса шәрқий түркистан тәрәптин 6 уйғур әскәр турған. Док барнет бу 6 әскәрни техи "етирап қилинмиған шәрқий түркистан җумһурийити" ниң әскәрлири дәп атайду. У, шу арқилиқ пүтүн өлкиниң иккигә бөлүнгәнлики, йәни шималдики үч вилайәтни уйғурларни асас қилған или һөкүмити, йәттә вилайәтни хитайларниң контроллуқидики шинҗаң өлкилик һөкүмити контрол қилип турғанлиқини тәсвирләйду.

Док барнет өзиниң мәзкур 41 бәтлик язма мәлуматида уйғурлар дияриниң өтмүш тарихи, яқуп бәг дәври вә униңдин кейин милитаристлар дәври, болупму шең шисәйниң зулум сиясәтлирини көрситип өтиду. Барнет доклатида өлкиниң милләт, нопус қурулмиси, вилайәтләрниң нопус қурулмиси, хәритилик әһвали, деһқанчилиқ, чарвичилиқ, канчилиқ мәһсулатлириниң санлиқ мәлумати вә башқилар һәққидә мәлуматларни бәргән. Көрүвелишқа болидуки, униң бу учурлириниң мутләқ көп қисми хитай өлкә һөкүмитиниң санлиқ учурлири, йәни хитай тәрәп тәминлигән учурлардин ибарәт иди. Бирақ у, шәрқий түркистан җумһурийити территорийәсигә кирип, у җайдин рәсмий мәлумат елишқа мувәппәқ болалмиған.

Док барнет йәнә мәхсус шәрқий түркистан җумһурийитиниң хәритисини түзүп көрсәткән болуп, шу вақитқичә, хитайлар вә башқилар тәрипидин "или тәрәп", "или һөкүмити", "ғулҗа һөкүмити" дәп атап келингән шималдики или, тарбағатай вә алтайдин ибарәт үч вилайәтниң шәрқий түркистан җумһурийити икәнликини көрситип, бу җумһурийәтниң хәритисигә "шәрқий түркистан җумһурийити" дәп язған.

Шүбһисизки, у еһтимал тунҗи қетим "шәрқий түркистан җумһурийити" ниң дөләт хәритисини сизип көрсәткән тәтқиқатчиларниң бири болса керәк.

Америкалиқ журналист вә тәтқиқатчи док барнетниң толуқ исми артур док барнет болуп, у 1921-йили шаңхәйдә америкалиқ ширкәт хадими аилисидә туғулған. У балилиқ дәврини хитайда өткүзүп хитай тилида наһайити мукәммәл болған.

У 1942-йили йел университетини пүттүргән вә америка армийәсидә офитсер болған. 1947-Йили йел университетиниң хәлқара мунасивәт кәспи бойичә магистирлиқни пүттүргәндин кейин хитайда журналистлиқ хизмәтлири билән шуғулланған, у хитайниң ички уруш мәсилилири бойичә издәнгән. 1950-Йилидин кейин вә 1960-1980-йилларда мәхсус америка қошма штатлири билән хитай хәлқ җумһурийити мунасивәтлири мәсилилири бойичә тәтқиқат қилған. Док барнет бу саһәдә тонулған сиясәт тәтқиқатчиси вә атақлиқ әрбабқа айланған. У илгири кейин коломбийә университети, брокиң институти, җон хопкинис университети қатарлиқларда профессорлуқ вә тәтқиқатчилиқ вәзипилиридә болған һәм 20 дин артуқ илмий тәтқиқат әсири нәшр қилған. 1999-Йили вашингтон шәһиридә вапат болған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт