Уйғур маарип тарихи тәтқиқатчилар үчүн муһим тема

Мухбиримиз үмидвар
2017-11-23
Share
uyghur-yeza-namrat-mektep-2.jpg Уйғур йезилиридики намрат мәктәп.
weibo.com

Уйғур маарип тарихи, йәни уйғурларниң қәдимдин тартип таки һазирғичә болған дәврләрдики маарип тарихи мусапилири техи системилиқ рәвиштә тәтқиқ қилинмиған бир тема, гәрчә бу саһә бойичә бир қисим айрим әсәрләр, мақалиләр арқиму-арқидин елан қилинған болсиму, әмма бир пүтүн омумий уйғур маарип тарихи системилиқ вә илмий рәвиштә толуқ йорутулмиди.

Уйғур хәлқиниң қәдимки, оттура әсирләр, йеқинқи вә һазирқи замандики маарип чүшәнчиси, мәктәп чүшәнчиси, илим чүшәнчиси шуниңдәк пәрзәнтләрни илим-мәрипәт билән тәрбийиләш чүшәнчиси қатарлиқ көплигән мәсилиләр һәққидә һәр хил көз қарашлар оттуриға қоюлуп келинди. Ибраһим мутиий, абдуреһим өткүр, абдулла талип вә башқа уйғур алимлири уйғурларниң қараханийлар сулалиси дәври вә униңдин кейинки маарипи, җүмлидин мәдрисиләр һәққидә өз әсәрлирини елан қилип, өзлиригә хас көз қарашлирини өткән әсирниң 80-90-йиллиридила оттуриға қоюп, тәтқиқатчиларни бу саһәгә җәлп қилған иди.

Болупму, 1980-йилларда нәшр қилинған маарипчи вә язғучи абдулла талипниң "уйғур маарип тарихи" намлиқ китаби уйғур маарип тарихи тәтқиқатидики тунҗи вә бир қәдәр омумлаштурулған әсәр болуши сүпити билән кишиләрниң өз миллий маарип тарихи һәққидә қисқичә вә омуми чүшәнчиләргә игә болушида рол ойниди. Болупму, абдулла талипниң уйғурларниң 20-әсирниң башлиридики йеңи маарип вә ақартиш һәрикити, җүмлидин маарип тарихини бир қанчә басқучқа айрип, һәр бир басқучтики маарип, йәни ақартиш һәрикитиниң характери вә униң йетәкчилири, мәктәпләр вә оқутулған дәрсләр һәм башқилар һәққидики қиммәтлик материяллири һазирғичә өз қиммитини йоқатқини йоқ.

"уйғур маарип тарихи" вә башқа мәнбәләргә таянғанда, уйғурларниң бир пүтүн маарип тәрәққият җәрянида 20-әсирниң башлиридин етибарән заманиви алий мәктәп тәрбийәси көргән зиялийлар йетишип чиқишқа башлиған болуп, уларниң дәсләпки вәкиллири истанбулдики алий мәктәпләрдә оқуған доктор мәсуд сәбири байқози, турсун әпәнди вә башқилар иди. 1920-1930-Йилларда болса, йәнә көп сандики уйғур яшлири совет иттипақиниң ташкәнт, москва вә башқа шәһәрлиридә вә аз бир қисми истанбулда алий маарип тәрбийәси елип, уйғур алий маарипи дәври башланған иди.

1980-2000-Йилларда уйғур тәтқиқатчилири көпрәк уйғурларниң 20-әсирниң биринчи йеримидики йеңи маарип һәрикитигә диққәт бәргән болуп, бу саһәдә бойичә көплигән мақалиләр елан қилинди. Бу нуқтилар асасән районлар бойичә йорутулған болуп, мәсилән атуш иксактики һүсәйнийә мәктипи вә йеңи маарипниң атуштин башқа җайларға кеңийиши, 1934-1937-йиллири арисида мәшһур маарипчи мәмтили тәвпиқ башламчилиқида атуш йезилирида ронақ тапқан йеңи маарип һәрикити, или идяридики маарип вә мәдәнийәт һәрикити, шең шисәй дәвридики маарип вә уйғур мәдәний ақартиш уюшмилириниң маарип, ақартиш паалийәтлири, 1944-1949-йиллардики или, чөчәк, алтайни база қилған миллий азадлиқ инқилаб дәвридики маарип қатарлиқларға мәркәзләшти. Пешқәдәм уйғур маарипчилиридин, шинҗаң университетиниң 1980-йиллардики мудири, мәрһум һаким җаппар әпәнди мәхсус 1944-1949-йиллардики миллий инқилаб дәвридики маарип һәққидә бир қанчә парчә мақалә елан қилған болуп, у мәхсус түрдә миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң маарип идийәси һәққидә издинип, мақалиләр елан қилди. Униң оттуриға қоюшичә, шәрқий түркисан җумһурийити, йәни "үч вилайәт һөкүмити" һәқсиз маарип түзүми йолға қоюп, уйғур, қазақ, моңғул вә башқа милләтләрниң өз миллий тилидики маарип ишлириға алаһидә етибар бәргән. Ғулҗида әйни вақиттики уйғур дияри бойичә алий техником характеридики "или билим юрти" қурулуп, бир қанчә кәсипләр бойичә мутәххәсисләр тәрбийәләнгән, ғулҗида йәнә һәрбий мәктәп, теббий мәктәп, һүнәр мәктәплири қурулған. Уйғур тили 1910-1940-йиллардин тартип, уйғур дияридики башланғуч, оттура вә алий мәктәпләрниң оқутуш тили болуп кәлгән болуп һәмдә таки 2000-йилларниң бешиғичә уйғур дияридики мутләқ көп қисим алий мәктәпләрдә, җүмлидин шинҗаң университетида уйғур тили алий маарип тилилиқ ролини ойниған иди.

Йеқиндин буян түркийә, японийә вә бир қисим ғәрб әллиридики бир қисим уйғуршунасларму уйғурлардики җәдитизм, йеңи маарип ақартиш һәрикити, оттура вә йеқинқи әсирләр мәдәнийити һәм маарипи мәсилилири бойичә тәтқиқат қилишқа киришкән болуп, түркийәдики қоҗатәпә университети һазирқи заман түркий тиллири вә әдәбиятлири факултети уйғур тили оқутқучиси доктор әхмәт қараман әпәнди мәхсус уйғур маарип тарихи һәққидә издинип, өзиниң "уйғур маарип тарихи" намлиқ әсирини тәйярлиған. У асаслиқи уйғурларниң қәдимки, оттура вә йеқинқи замандики маарип тарихи бойичә издәнгән болуп, униң сәйидийәләр дәвридики маарип мәсилисигә аит қарашлириму өзгичиликә игидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт