Uyghur ma'arip tarixi tetqiqatchilar üchün muhim téma

Muxbirimiz ümidwar
2017-11-23
Share
uyghur-yeza-namrat-mektep-2.jpg Uyghur yéziliridiki namrat mektep.
weibo.com

Uyghur ma'arip tarixi, yeni Uyghurlarning qedimdin tartip taki hazirghiche bolghan dewrlerdiki ma'arip tarixi musapiliri téxi sistémiliq rewishte tetqiq qilinmighan bir téma, gerche bu sahe boyiche bir qisim ayrim eserler, maqaliler arqimu-arqidin élan qilin'ghan bolsimu, emma bir pütün omumiy Uyghur ma'arip tarixi sistémiliq we ilmiy rewishte toluq yorutulmidi.

Uyghur xelqining qedimki, ottura esirler, yéqinqi we hazirqi zamandiki ma'arip chüshenchisi, mektep chüshenchisi, ilim chüshenchisi shuningdek perzentlerni ilim-meripet bilen terbiyilesh chüshenchisi qatarliq köpligen mesililer heqqide her xil köz qarashlar otturigha qoyulup kélindi. Ibrahim muti'iy, abduréhim ötkür, abdulla talip we bashqa Uyghur alimliri Uyghurlarning qaraxaniylar sulalisi dewri we uningdin kéyinki ma'aripi, jümlidin medrisiler heqqide öz eserlirini élan qilip, özlirige xas köz qarashlirini ötken esirning 80-90-yilliridila otturigha qoyup, tetqiqatchilarni bu sahege jelp qilghan idi.

Bolupmu, 1980-yillarda neshr qilin'ghan ma'aripchi we yazghuchi abdulla talipning "Uyghur ma'arip tarixi" namliq kitabi Uyghur ma'arip tarixi tetqiqatidiki tunji we bir qeder omumlashturulghan eser bolushi süpiti bilen kishilerning öz milliy ma'arip tarixi heqqide qisqiche we omumi chüshenchilerge ige bolushida rol oynidi. Bolupmu, abdulla talipning Uyghurlarning 20-esirning bashliridiki yéngi ma'arip we aqartish herikiti, jümlidin ma'arip tarixini bir qanche basquchqa ayrip, her bir basquchtiki ma'arip, yeni aqartish herikitining xaraktéri we uning yétekchiliri, mektepler we oqutulghan dersler hem bashqilar heqqidiki qimmetlik matériyalliri hazirghiche öz qimmitini yoqatqini yoq.

"Uyghur ma'arip tarixi" we bashqa menbelerge tayan'ghanda, Uyghurlarning bir pütün ma'arip tereqqiyat jeryanida 20-esirning bashliridin étibaren zamaniwi aliy mektep terbiyesi körgen ziyaliylar yétiship chiqishqa bashlighan bolup, ularning deslepki wekilliri istanbuldiki aliy mekteplerde oqughan doktor mes'ud sebiri bayqozi, tursun ependi we bashqilar idi. 1920-1930-Yillarda bolsa, yene köp sandiki Uyghur yashliri sowét ittipaqining tashkent, moskwa we bashqa sheherliride we az bir qismi istanbulda aliy ma'arip terbiyesi élip, Uyghur aliy ma'aripi dewri bashlan'ghan idi.

1980-2000-Yillarda Uyghur tetqiqatchiliri köprek Uyghurlarning 20-esirning birinchi yérimidiki yéngi ma'arip herikitige diqqet bergen bolup, bu sahede boyiche köpligen maqaliler élan qilindi. Bu nuqtilar asasen rayonlar boyiche yorutulghan bolup, mesilen atush iksaktiki hüseyniye mektipi we yéngi ma'aripning atushtin bashqa jaylargha kéngiyishi, 1934-1937-yilliri arisida meshhur ma'aripchi memtili tewpiq bashlamchiliqida atush yézilirida ronaq tapqan yéngi ma'arip herikiti, ili idyaridiki ma'arip we medeniyet herikiti, shéng shisey dewridiki ma'arip we Uyghur medeniy aqartish uyushmilirining ma'arip, aqartish pa'aliyetliri, 1944-1949-yillardiki ili, chöchek, altayni baza qilghan milliy azadliq inqilab dewridiki ma'arip qatarliqlargha merkezleshti. Péshqedem Uyghur ma'aripchiliridin, shinjang uniwérsitétining 1980-yillardiki mudiri, merhum hakim jappar ependi mexsus 1944-1949-yillardiki milliy inqilab dewridiki ma'arip heqqide bir qanche parche maqale élan qilghan bolup, u mexsus türde milliy inqilab rehbiri exmetjan qasimining ma'arip idiyesi heqqide izdinip, maqaliler élan qildi. Uning otturigha qoyushiche, sherqiy türkisan jumhuriyiti, yeni "Üch wilayet hökümiti" heqsiz ma'arip tüzümi yolgha qoyup, Uyghur, qazaq, mongghul we bashqa milletlerning öz milliy tilidiki ma'arip ishlirigha alahide étibar bergen. Ghuljida eyni waqittiki Uyghur diyari boyiche aliy téxnikom xaraktéridiki "Ili bilim yurti" qurulup, bir qanche kesipler boyiche mutexxesisler terbiyelen'gen, ghuljida yene herbiy mektep, tébbiy mektep, hüner mektepliri qurulghan. Uyghur tili 1910-1940-yillardin tartip, Uyghur diyaridiki bashlan'ghuch, ottura we aliy mekteplerning oqutush tili bolup kelgen bolup hemde taki 2000-yillarning béshighiche Uyghur diyaridiki mutleq köp qisim aliy mekteplerde, jümlidin shinjang uniwérsitétida Uyghur tili aliy ma'arip tililiq rolini oynighan idi.

Yéqindin buyan türkiye, yaponiye we bir qisim gherb elliridiki bir qisim Uyghurshunaslarmu Uyghurlardiki jeditizm, yéngi ma'arip aqartish herikiti, ottura we yéqinqi esirler medeniyiti hem ma'aripi mesililiri boyiche tetqiqat qilishqa kirishken bolup, türkiyediki qojatepe uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti Uyghur tili oqutquchisi doktor exmet qaraman ependi mexsus Uyghur ma'arip tarixi heqqide izdinip, özining "Uyghur ma'arip tarixi" namliq esirini teyyarlighan. U asasliqi Uyghurlarning qedimki, ottura we yéqinqi zamandiki ma'arip tarixi boyiche izden'gen bolup, uning seyidiyeler dewridiki ma'arip mesilisige a'it qarashlirimu özgichilike igidur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.