Uyghurlar bilen ottura asiyaning étno-medeniyet munasiwetliri tarixidin (1)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-08-24
Share
uyghurshunasliq-yighin-parizh-ablehet-kamalof.jpg Tarixchi ablehet kamalof(ongdin birinchi) xelq'ara Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinida. 2015-Yili noyabir, parizh.
RFA/Oyghan

Uyghurlar we ular makan etken Uyghur diyarining tarixi yawropa alimliri teripidin uzun yillar dawamida tetqiq qilinip kelmekte. Ular Uyghur diyarini da'im alahide rayon süpitide qarap, uning ahalisining xitaylardin irqiy hem medeniy jehettin keskin perqlinidighanliqini otturigha qoyghan. Uyghur diyarining 1759- 1760-yilliri manjularning ching impériyisi teripidin bésiwélinishi köpligen tillarda her xil yazma menbelerde körsitilgen bolup, dunyaning ataqliq alimliri, siyasetchiliri bu pakitni étirap qilghan idi. Ular Uyghurlar we ularning ejdadlirining Uyghur diyari térritoriyiside öz memliketlirini qurup, pütkül merkiziy asiyaning siyasiy, iqtisadiy we medeniy hayatida muhim rol oynighanliqini tekitligen.

Uyghur diyari ching impériyisi teripidin bésiwélin'ghan'gha qeder bu yerde qandaq xelqler yashighan? ular kimler bilen étno-medeniy yéqinchiliqta bolghan?

Almatadiki süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tonulghan tarixchi, doktor ablehet kamalofning pikriche, Uyghurlar bügünki millet süpitide Uyghur diyari térritoriyiside shekillen'genliktin shu rayonning esli xelqi bolup hésablinidu. Uyghurlarning kélip chiqishi peqet merkiziy asiyada köchmen impériyelerni qurghan qedimiy Uyghurlarghila emes, belki burundin Uyghur diyarida olturaqlashqan ahaligimu baghliqtur. A. Kamalof pütkül dunya sherqshunas alimlirini da'im qedimki we ottura esir tarixining qiziqturup kelgenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Sherqiy türkistanning qedimki basquchlirining tarixi heqqidiki yazma menbelerni tetqiq qilishqa yawropaliq alimlar salmaqliq töhpe qoshqan. Firansuzlar dé gin, wisdélu, zhyulyén, bolupmu pol polyo we édu'ard shawann sherqiy türkistandin tépilghan yazma yadikarliqlarni neshr qilishta we ulargha izah bérishta köp ishlarni atqurghan idi. Buningdin tashqiri, sherqiy türkistanning qedimiy tarixini tetqiq qilishta rus alimlirimu alahide rol oynidi.

19-Esirning axiri we 20-esirning béshida yawropaliq alimlar sherqiy türkistan'gha bir nechche ilmiy ékispéditsiyelerni uyushturdi. Ular del mushu yerde merkiziy asiyaning qedimiy medeniyiti sirlirining achquchini tépishqa bolidighanliqini tekitligen idi. Hazir Uyghurlar hem ularning ejdadlirining maddiy medeniyitining köpligen yadikarliqliri dunyaning meshhur muzéy hem kutubxanilirida, yeni parizhda, londonda, sankt-pétérburgta, bérlinda saqlanmaqta. Yawropa alimlirining sherqiy türkistanning qedimki tarixigha bolghan qiziqishi shuningdin peyda boldiki, bu térritoriyeni xitaylar emes, belki merkiziy asiyadin kélip chiqqan xelqler makan etken. Bu jehette toxarlardin, saklardin, usunlardin teshkillen'gen hind-yawropa terkibi qisim köpchilikni teshkil qilghan. Sherqiy türkistandin tépilghan barliq matériyallar bu térritoriyening qedimki we ottura esir tarixining gherbiy türkistan, yeni hazirqi merkiziy asiya memliketlirining terkibige kirgen rayonlar bilen bir pütün tarixqa ige bolghanliqini delilligen".

Ataqliq tarixchi turghun almas özining "Uyghurlar" namliq kitabida Uyghur diyari we ottura asiya zéminining bir pütün térritoriye ikenlikini körsitip, mundaq dep yazghan idi: "Qet'iy üzüp éytish kérekki, Uyghurlarning ana yurti - ottura asiya.... Méningche, ottura asiya da'irisige sherqte hin'gan taghliridin tartip, gherbte kaspiy déngizighiche, shimalda altay taghliridin tartip, jenubta himalaya taghlirighiche bolghan jaylar kiridu. Mana shu ottura asiya da'irisige kiridighan cheksiz zéminning merkiziy qismi shinjang, yettisu, özbékistan, qirghizistan, tajikistan qatarliqlarni öz ichige alidu".

T. Almas Uyghurlarning qedimiy dewrlerdin tartip tarim wadisida, jungghariye dalasida, ili deryasi wadilirida, irtish deryasi we balqash köli ariliqidiki jaylarda, jenubiy sibiriyede, hazirqi mongghuliye jumhuriyitining sélén'ga, orxun, tughla, qurulun deryalirining wadilirida, shundaqla gensuda, hazirqi xitayning senshi, shenshi ölkilirining shimaliy qismida yashighanliqini tekitleydu.

Tarixiy melumatlargha qarighanda, Uyghur éli térritoriyiside Uyghurlar hem ularning ejdadliri teripidin köpligen musteqil döletler berpa qilin'ghan bolup, ular merkiziy asiya xelqliri bilen zich munasiwette mewjut bolup kelgen. Buni rus alimlirimu iqrar qilghan idi. A. Kamalofning éytishiche, 1980-we 1990-yilliri moskwa we lénin'gradta, yeni hazirqi sankt-pétérburg shehiride mexsus ilmiy layihe tüzülgen. Merkiziy asiyaning ijtima'iy, siyasiy we iqtisadiy hayatining her xil nuqtilirini tetqiq qilghan bir guruppa sherqshunas alimlar mundaq netijige kelgen: Uyghur diyari we ottura asiya qedimiy we ottura esir dewrliride bir pütün étno-medeniyet boshluqini teshkil qilghan. Bu idiye meshhur tarixchi alim, akadémik boris litwinskiyning muherrirliki astida moskwada neshr qilin'ghan muhim tetqiqatlargha asas boldi. Bu tetqiqatlar terkibige "Sherqiy türkistan we ottura asiya" namliq ikki maqaliler toplimi we "Sherqiy türkistan qedimiy we deslepki ottura esir dewride" kitabining töt tomi kirdi.

"Turan" uniwérsitétining dotsénti, tarixchi doktor zulfiye kerimowa, xitayning Uyghur diyarigha bolghan höküranliqining bashlinishigha a'it tarixiy pakitlarni burmilap, bu zéminni ezeldin öz térritoriyisining bir qismi süpitide körsitishke tiriship kelgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Köpligen yawropaliq we bolupmu rus we sowét tarixchiliri xitayning 1759-yili sherqiy türkistanni bésiwalghanliqi heqqide öz pikirlirini delillep bolghan. Bu pakitlarni inkar qilish mumkin emes. Xitay sherqiy türkistanni bésiwalghandin buyan bu yerde yüz bergen qarshiliq heriketlirini, yeni bu yerdiki her xil xelqlerning milliy azadliq kürishini rehimsiz bésip turdi hem ularning shu küresh arqisida berpa qilghan musteqil memliketlirini rusiye impériyisi bilen birlikte yoqatti. Shuninggha qarimay, xitay alimliri sherqiy türkistanning qedimdin xitayning bir böliki ikenlikini delilleshke, bu yerde élip bérilghan xitaygha qarshi azadliq heriketlirini yoshurushqa tirishmaqta. Xitay alimlirining bu pikirlirining natoghra ikenlikini, mesilen, sowét tarixchilirining emgekliri delilleydu. Shularning biri boris litwinskiyning 'sherqiy türkistan qedimiy we deslepki ottura esir dewride' namliq ilmiy emgikidur".

1988-Yili moskwada "Na'uka" neshriyatida yoruq körgen "Sherqiy türkistan qedimiy we deslepki ottura esir dewride. Tarix ochérkliri" kitabida Uyghur diyarining qedimiy tarixi heqqide yézilghan xitay tetqiqatliri tenqid qilin'ghan. Kitabning kirish qismida bu heqte mundaq dep yézilghan: "Xitay xelq jumhuriyitide de 60- we 70-yilliri neshr qilin'ghan bir qatar emgeklerde sherqiy türkistan tarixi we medeniyiti pakitlargha qarshi halda xitay tarixi we medeniyitining 'ajralmas qisim' i dep qaralghan. Xususen, goya qedimde we ottura esirlerde sherqiy türkistan da'im xitay impériyelirining terkibige kirgen dégen pikirler tamamen xata. Bu jehette sherqiy türkistan ahalisining deslepki étnikiliq asasining hind-yawropaliq bolghanliqi eske élinmighan. Siyasiy jehette sherqiy türkistan yéngi zaman'gha qeder waqitning peqet ayrim, adette anche uzun bolmighan ariliqlirida xitay bilen baghlan'ghan idi".
Kitabta shundaqla, bizning éramizghiche bolghan 2-esirning axirlirida sherqiy türkistan deslep qétim xen impériyisining herbiy-siyasiy basqunchiliqi tesiri astigha chüshüp qalghan waqitqa qeder Uyghur diyaridiki qebililer we xelqlerning intayin uzun tarixiy tereqqiyat yolini bésip ötkenliki, ularning étno-medeniy qiyapitining shekillinip bolghanliqi hem jay-jaylarda döletlerning peyda bolghanliqi alahide tekitlinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.