Stalinning xitayni "Uyghur diyarini téz ishghal qilish" qa aldiritishidiki seweb: amérika endishisi idi

Muxbirimiz ümidwar
2020-10-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Maw zédung stalinning tughulghan künide. 1942-Yili 12-ay, moskwa. (Munasiwetlik kitabtin élin'ghan)
Maw zédung stalinning tughulghan künide. 1942-Yili 12-ay, moskwa. (Munasiwetlik kitabtin élin'ghan)
RFA/Qutluq Haji

1949-Yilining ikkinchi yérimida Uyghurlar diyari, jümlidin ili, tarbaghatay we altayni asas qilghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hakimkiyiti mewjut bolghan azad rayonning siyasiy mewjutluqi jiddiy xelq'araliq munasiwetler toqunushigha duch kelgenidi. Amérika bashchiliqidiki gherb démokratik qudretlik döletliri qollawatqan gomindang, yeni xitay jumhuriyiti hakimiyiti bilen sowét ittipaqi qollawatqan kompartiye qoshunlirining urushlirida gomindang meghlubiyetke yüzlendi. Emma, xelq'ara nuqtidin alghanda sowét ittipaqining kéngeymichiliki, kommunizm lagéri nami astida sherqiy yawropani öz da'irisige ichige kirgüzüp yawropada amérika, en'gliye, firansiye qatarliq gherb démokratik döletlirige bésim peyda qilishi soghuq munasiwetler urushining künsayin jiddiylishishini ishqa ashurghanidi. Amérikamu 1947-1948-yili prézidént truménning yawropa döletlirige yardem bérish, türkiye we grétsiye qatarliq döletlerge iqtisadiy yardem körsitish pilanlirini ishqa kirishtürgendin kéyin sowét ittipaqi yene bérlin krizisini peyda qildi we gérmaniye tamamen ikkige bölünüp, ikki döletke aylandi. Sowét ittipaqi yene asiya rayonidiki amérikaning tesir küchige qarshi heriketni kücheytip, gomindangning meghlubiyitini tézlitidighan kompartiyeni qollashlirini kücheytti.

1949-Yili 10-ayda xitay kompartiyesining sherqiy türkistan inqilabi hökümitini axirlashturushi we pütün Uyghur diyarini ishghal qilishi ene shundaq xelq'ara munasiwet arqa körünüshi, jümlidin soghuq urush hem we sowét ittipaqining yéngi xitay siyasitining netijisi idi. Türkiyediki haji teppe uniwérsitétining tarix dotsénti erkin ekremning qarishiche, xitay kompartiyesining Uyghur diyarini ishghal qilishida sowét ittipaqi hel qilghuch amil bolup, moskwa xitaygha her xil yardemlerni körsetti.

1949-Yili 2-ayda stalin siyasiy biyuro ezasi mikoyanni xitaygha ewetip, maw zédonggha kommunistik xitaygha yardem bérish programmilirini éniq bildürdi hem kélishim hasil qildi. Shu chaghda yene sowét ittipaqining Uyghur diyaridin zémin dewasi yoqluqi, kompartiyening bu jayni kontrol qilishi kéreklikini bildürdi.

1949-Yili 27-iyunidin 8-ayning 14-künigiche xitay kompartiyesi wekili lyu shawchi moskwada ziyarette bolup, stalin bilen köp mesililerde, jümlidin Uyghur diyarini ishghal qilish mesilisidimu kélishim hasil qildi. Ene shu waqitta, yeni 27-iyul küni stalin-lyu shawchi söhbitide stalin xitay kompartiyesining arqigha sozmay "Tézdin shinjangni ishghal qilishi" we ma bufanggha qarshi urush qilishini teshebbus qildi.

U kompartiyening Uyghur diyarini1950-yilliri igilesh pilanini özgertishke mejbur qilip, uni mezkur zéminni igileshke aldiratti we özining her xil yardemlerni körsitidighanliqini bildürgenidi. Undaqta uning bu xil aldiritishigha seweb bolghan tüp amillar néme?

Stalin lyu shawchi bilen bolghan söhbette egerde "Shinjangni téz igilimigende in'gilzlarning bu jaygha qol tiqip, hindistandikidek musulman mesilisi peyda qilidighanliqi" ni körsetkenidi.

Sowét ittipaqi terep lyu shawchining moskwadiki waqtida xitay terepni yene dawamliq türde Uyghur diyarigha téz yürüsh qilishqa aldiratqan. 1949-Yili 8-ayning 14-küni özining ghuljagha ili rehberliri bilen körüshüshke ewetilishidiki seweblerning ene shu mesilige chétishliq ikenlikini ilgiri sürgen déng lichünmu öz bayanida sowét terepning mundaq aldiritishini amérikaning Uyghur diyaridiki pilanliri bilen baghlap chüshendüridu.

Dawamini bu awaz ulinishidin anglang.

Toluq bet