Уйғурлар вә украинлар рус-хитай ғәрбкә қарши иттипақида: кона тарихниң йеңи тәкрари

Мухбиримиз үмидвар
2022.03.03
Уйғурлар вә украинлар рус-хитай ғәрбкә қарши иттипақида: кона тарихниң йеңи тәкрари Русийә президенти виладимир путин хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшти. 2022-Йили 4-феврал, бейҗиң.
AP

24-Феврал күни русийәниң украинаға таҗавуз қилиш урушини башлиши билән дуня қайтидин ашкара вә рәсмий йосунда иккигә бөлүнди. Йәни, америка башлиқ барлиқ ғәрб вә явропа дөләтлири украинаниң русийәниң ишғалийитигә қарши күришини һәр хил шәкилдә рәсмий рәвиштә қоллашқа вә униңға ярдәм көрситишкә киришти. Русийәгә қарши қатму-қат ембарголар йолға қоюлуп, униң омумйүзлүк йетим қалдурулуш вәзийити шәкилләнди

Вәһаләнки, хитай русийәниң иттипақчиси сүпитидә украина мәсилисидә америка қатарлиқ ғәрб дөләтлиригә қарши мәйданға чиқип, ашкара йосунда русийәниң украинаға қаратқан һуҗумини “таҗавузчилиқ” дәп аташни рәт қилди шуниңдәк русийәни иқтисадий җәһәттин қоллаш, сода вә башқа һәр җәһәттики алақилирини күчәйтидиғанлиқини билдүрди. Февралниң бешидики путин-ши учришишида русийәниң украинаға һуҗум қилиши мәсилисидә пикир ортақлиқи шәкиллинип болунғанлиқи пәрәз қилинмақта.

Қисқиси, хитай йеқинқи бирқанчә йиллардин буян америка билән болған сода-иқтисадий, хәвпсизлик риқабәтлири, болупму американиң өзини уйғурларға ирқий қирғинчилиқ елип барғанлиқ билән қаттиқ әйиблишидин кейин ялғуз қалған қийин әһвалида русийәниң украина мәсилисини чөридәп, америка башлиқ ғәрбкә қарши ашкара җәң елан қилишини өзиниң бу қийин һалидин қутулуш вә америка башлиқ ғәрбкә қарши йеңи иттипақдашлиқни күчәйтиш пурсити дәп тонуғаниди. Түркийә һаҗитәпә университети профессори әркин әкрәмниң қаришичә, вәһаләнки, хитай билән русийә арисидики иттипақдашлиқтин һәр иккилисиниң көзлигән мәқсити болуп, улар арисида мустәһкәм вә өзгәрмәс иттипақдашлиқ йоқ, хитай путинниң бу қетимқи ғәрбкә қарши рәқибликидә йеңилип қелишини халимайду вә яки күчийип кетишиниму халимайду, болупму ғәрб тәрәпкә өтүп кетишини техиму халимайду.

Демәк, 20-әсирниң биринчи вә иккинчи йеримидики дуня күн тәртипидики биринчи вә иккинчи дуня урушиниң алди-кәйнидики иттипақдашлиқ вә рәқиблик, иттипақдашлар вә рәқибләр арисидики соғуқ мунасивәтләр һәм қораллиқ урушлар қисмәтлири 21-әсирниң биринчи чарикидә қайтидин тәкрарлинишқа башлиди. Қазақистандики сиясәтшунас вә тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, иккинчи дуня урушидин кейинки, болупму 1949-йилидин кейинки америка башлиқ демократик ғәрб системисиға қарши коммунистик совет-хитай иттипақдашлиқиниң йеңи хил шәкли, йәни бүгүнки русийә-хитай иттипақдашлиқи мәйданға чиққан болуп, сталин русийәси әнә шу америка башлиқ ғәрбкә қарши турушта өз күчини ашуруш үчүн шәрқий түркистан җумһурийитини өз ичигә алған уйғур елини хитай компартийәсигә беривәткән, йәни уйғурларниң миллий мәнпәәтлирини қурбан қиливәткәниди.

Ғәрбкә қарши бүгүнки бу рус-хитай иттипақдашлиқиниң сәвәб-амиллири қатарида дуняниң йетәкчилик орнини талишиш баш нуқта болса, униңға қошумчә васитилик амиллар қатарида украинлар вә уйғурлар мәсилиси турди. 30 Йиллиқ мустәқиллиққа игә украинлар русийә тәрипидин ишғал қилинип, мустәқиллиқини йоқитип, худди тарихтики чар русийә вә кейинки совет империйәлири астиға чүшүп қалғандәк, қайтидин русийә һөкүмранлиқида болуш, демократик ғәрб вә явропа билән алақилишиш һөрлүкидин айрилип қелиш хәвпигә дуч кәлди. Мустәқил һакимийитини әнә шу совет иттипақиниң ярдими астидики хитай коммунист һакимийити тәрипидин тарттуруп қойғиниға 70 нәччә йил болған уйғур хәлқи болса 20-әсирниң 30-йиллиридин буянқи инсанийәтниң әң еғир ирқий қирғинчилиқи, йәни милләт сүпитидә толуқ йоқитилиш хәвпигә дуч кәлди. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, мана бу икки қисмәт америка башлиқ ғәрб дөләтлири тәрипидин бу қисмәтни яритиватқан русийә вә хитайниң бу қилмишлирини чәкләш, тохтитиш үчүн һәрикәткә өтүши билән мәзкур икки иттипақдашниң нийитини бузуп ташлиғаниди. Булар бир-биригә еһтияҗлиқ болуп, русийә хитайниң уйғурларни ирқий йоқитиватқанлиқиға көз юмуп, америка башлиқ демократик әлләрниң хитайни әйиблишигә хитай тәрипидә туруш йолида турди. Хитай болса русийәниң украинаға һуҗум қилишини ашкара һалда бу “таҗавуз әмәс” дәп қоллиди.

Шәрқий явропадики украина билән мәркизий асиядики уйғур елиниң тарихий қисмәтлиридин башқа җуғрапийәвий сиясәт қисмәтлиридә көп охшашлиқлар бар. Җуғрапийәлик җәһәттин украина явропа билән русийәниң оттурисидики, ғәрб дуняси билән русийәниң җуғрапийәви сиясий өтүшмә йолиға, җүмлидин енергийә линийәсигә җайлашқан. Бу җай тарихта чаррусийә вә совет иттипақиниң контроллуқида болған. Хитай билән русийә һәр иккилисиниң тарихий көз қарашлири ортақ. Русийә украинани, һәтта қиримни чар русийәниң земини, 20-әсирдики ленин-сталин вә хрушефлар украинаға бәргән, мана әмди биз әсли йәрлиримизни қайтурувалдуқ дәп қарайду. Хитай болса “шинҗаң”, йәни уйғур дияри “әзәлдин җуңгониң земини” дәп дәва қилиду.

Бүгүнки украинаниң ғәрбий тәрипидә полша, силовакийә, руминийә, венгирийә вә молдава җумһурийәтлири бар, шимал вә шәрқи, шәрқий җәнуби беларусийә вә русийә, җәнуби қара деңиз бойлириға тутишиду. Украина земинлири өзиниң 18-әсирдин кейинки тарихида османли империйәси, чар русийә империйәлири вә башқа күчләрниң талишиш нуқтиси вә контроллуқи астида болди. 1917-Йили мустәқил миллий җумһурийәт елан қилиш билән украина йәнә совет русийәси, иттипақдаш вә антанта дөләтлириниң тоқунуш нуқтиси болди. Әлвәттә, уйғурлар дияриму охшашла явро-асияниң өтүшмә төгини болупла қалмастин 19-әсирдә русийә, беританийә, османли, чиң империйәлириниң, 20-әсирдә совет-хитай вә ғәрб сиясий тоқунуш нуқтиси болғаниди.

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, чаррусийә русийә вә совет иттипақиниң уйғур елигә қаратқан сиясити униң ғәрб билән болған мунасивити билән бағлинишлиқ болди. Мәйли чар русийә яки сталин русийәси вә яки һазирқи путин русийәси болсун буларниң ортақ бир сиясити бар, у болсиму башқа күчләргә қарши униң әтрапидики дөләтләр вә хәлқләрни қозғаш, йәнә керәк болғанда қурбан қилиш, кәлгүсидә униң ғәрб билән иттипақдашлиқи шәкиллинип қелип хитай билән рәқибләшсә еһтимал тарихтикигә охшаш уйғурлардин пайдилинишқа урунуши мумкин

Нөвәттә русийә қатму-қат ембарго билән қаттиқ иқтисадий қийинчилиққа вә боһранға учриши, ахирқи һесабта ғәрб билән давамлиқ рәқиблишишму яки иттипақдашлиққа меңиш керәкму дегән йолниң бирини кәскин таллашқа дуч келиши мумкин икән.

Тәпсилатни улиништин аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.