Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар ( 10)

Мухбиримиз үмидвар
2021-02-18
Share
Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар ( 10) Америка журналисти вә тәтқиқатчиси док барнет(Doak Barnett) әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Public Domain

Док барнет уйғур дияри һәққидә қандақ мәлуматларни сунди? (2)

Америка журналисти вә тәтқиқатчиси док барнетниң 1948-йили 8-айда уйғур диярида бир ай әтрапида елип барған тәкшүрүшлири, ениқлашлири вә көзитишлири, гоминдаң шинҗаң өлкилик һөкүмити, гоминдаң һәрбий даирилиридин еришкән һөҗҗәтләр шуниңдәк үч әпәнди қатарлиқ уйғур рәһбәрлири вә башқиларни зиярәт қилиш арқилиқ игилигән материяллири асасида йезип чиққан доклати наһайити мол мәзмунлар билән толған.

Док барнет 41 бәтлик доклатиниң муһим қисимлири сүпитидә пүтүн уйғур дияридики вә шәрқий түркистан җумһурийити мәвҗут болған или һөкүмити контроллуқидики үч вилайәттики милләтләрниң әһвали, мунасивәтлири, җүмлидин уйғурларниң иҗтимаий-сиясий, идийологийәлик қурулмиси һәмдә уйғурларниң шәрқий түркистан һөкүмити вә униң миллий армийәсидики роли қатарлиқ түрлүк мәсилиләр һәққидиму тохталған.

Док барнет доклатида уйғурларниң пүтүн уйғур дияридики нопусниң 75 %ни игиләйдиған асаслиқ милләт икәнлики, уларниң йәнә таранчи дәп аталған тармиқи барлиқи, уйғурларниң асаслиқ деһқанчилиқ билән шуғуллинидиған олтурақ һаяттики хәлқ икәнликини баян қилған. Док барнет қатарлиқ америка журналистлириниң доклатлири вә тәпсилатлирини уйғурчиға тәрҗимә қиливатқан вә анализ йүргүзүватқан таран уйғур әпәндиниң қаришичә, док барнет барлиқ милләтләрниң әһвалиға инчикилик билән диққәт қилип, әтраплиқ йәкүн чиқиришқа, болупму уйғурлар һәққидә тоғра баян қилиш вә йәкүн чиқиришқа тиришқан.

Док барнетниң или һөкүмити, йәни шәрқий түркистан җумһурийити һәққидики мәлуматлири, болупму һәрбий қурулмиси, миллий мунасивәтлиригә аит учурлири хитай һәрбий разветкиси арқилиқ кәлгәниди. Чүнки у, манас дәрясиниң шәрқий қирғиқиға келип әһвални көзәткән болсиму, әмма дәряниң ғәрбий қисимдики шәрқий түркистан җумһурийити территорийәлиригә бериш имканийитигә игә болалмиғаниди.

Док барнет или һөкүмитиниң уйғурларни асас қилған һөкүмәт икәнлики, униң рәһбәрлириниң мутләқ көп қисминиң совет иттипақиға майил уйғурлар икәнликини көрситиду. Док барнет: бирақ "или гурупписи хитайлардин тамамән пәрқлиқ болған йеңи һөкүмәт қурған болуп, уларда өзлириниң рәһбәрлири вә юқири рәһбәрлик орунлири бар, улар өз алдиға асти йешил, ақ рәңлик ай юлтуз чүшүрүлгән байриқиға игә, улар өзлириниң вақитлиқ болсиму хитайдин мустәқил икәнликини ипадилигән" дәп язиду, шуниңдәк уларниң өз һакимийитини "шәрқий түркистан җумһурийити" дәп атайдиғанлиқиниму әскәртиду.

Док барнет йәнә асаслиқи хитай һәрбий истихбаратиниң тәминлигән учурлири бойичә шәрқий түркистан армийәсиниң әһвали һәққидә язған болуп, у хитайлар игилигән мәлумат бойичә или армийәси, йәни шәрқий түркистан армийәсиниң әскирий күчиниң 15миңдин 20 миңғичә икәнлики, офитсерлириниң көпиниң уйғурлар икәнлики, әскәрлириниңму 60% уйғур, 30% қазақ, 10 % башқа милләтләр икәнликини баян қилиду.

Док барнет доклатида алаһидә әһмийәт бәргән йәнә бир нуқта уйғурларниң хитай һакимийити билән болған мунасивити вә уйғурларниң идеологийәлик қатлимидур. У, уйғурларниң әнәнивиликкә вә иқтисадийлиққа игә хәлқ икәнлики, уларда консериватиплар қатлими, милләтчиләр қатлими барлиқини, лекин милләтчилик һәрикитигә қарши турғучи гуруппиниң аҗиз икәнлики, әмма хәлқ ичидә тәсири юқирилиқини, көп санлиқниң милләтчилик һәрикити тәрипидә икәнликини көрситиду.

Аптор йәнә уйғурлар билән уйғур дияридики нопус җәһәттә иккинчи орундики милләт қазақларниң мунасивәтлиригиму диққәт қилған болуп, қазақларниң или һөкүмитини қоллаш-қоллимаслиқ бойичә иккигә бөлүнүп кәткәнлики, қазақларниң дәлилқан, башбай қатарлиқ вәкиллириниң или һөкүмитини һимайә қилидиғанлиқини шәрһләйду.

Таран уйғурниң қаришичә, док барнет әң диққәт қилған йәнә бир нуқта совет иттипақиниң бу өлкидики вә шәрқий түркистан җумһурийитидики тәсири мәсилиси вә совет-хитай, совет-америка мунасивәтлириниң бу җай билән болған җуғрапийәви сиясий алақисидур. Док барнет русийәниң чар русийә дәвридин тартипла бу җайға қол тиқишқа әһмийәт бәргәнлики, шең шисәй дәвридә советләрниң мәнпәәтлириниң зәрбигә учриши билән или инқилабини қоллиғанлиқи, қорал-ярақ, һәрбий мәслиһәтчи қатарлиқлар билән тәминлигәнлики вә башқиларни көрситиду. У әйни вақиттики "шинҗаң хитайниң алдинқи сепи әмәс, әмма арқа һойлиси" дәйду. Болупму у, совет иттипақиниң шинҗаңда хитай билән американиң һәмкарлиқ орнитишитидин әндишә қилидиғанлиқи, уларниң "шинҗаңниң әгәр үчинчи дуня уруши партлап қалса совет иттипақиниң ғәрбий сибирийә, оттура қисимлиридики санаәт районлириға һуҗум қилидиған база болуши" дин әндишә қилидиғанлиқи, чүнки бу өлкиниң совет иттипақиниң асаслиқ санаәт районлириға йеқин икәнликини шәрһиләйду.

Һәқиқәтән, 1946-1947-йилидин кейин соғуқ мунасивәтләр уруши башлинип кәткән болуп, совет иттипақи америка билән хитайниң бирлишип һәрикәт қилишидин әндишә қилғаниди. Әнқәрәдики һаҗи тәппә университетиниң дотсенти әркин әкрәмниң қаришичә, совет иттипақи американиң 1947-1949-йиллири арисида шәрқий түркистанни өзигә қарши база қилишидин қорққан вә ақивәттә шәрқий түркистан хитай коммунистлириға бериветишни қарар қилғаниди.

Америка журналисти док барнетниң 41 бәтлик, истатәстикилиқ мәлуматлар, хәритиләр вә башқа қошумчә учурларни өз ичигә алған мәзкур тәпсилий доклати 1948-йили 9-айда америка дуня ишлири иниститути башлиқи валтер рогерсқа йоллап берилгән болуп, бу доклат мәхпийәтлик түси алғанлиқи үчүн "елан қилишқа болмайду" дәп йезилғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт