Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (11)

Мухбиримиз үмидвар
2021-03-04
Share
Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (7) Бу сүрәт американиң үрүмчидә турушлуқ муавин консули доглас макернан(Douglas McKiernan) әпәндиниң сүрити. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
wikipedia.org

Американиң уйғурлар дияридин чекиниши

1949-Йили 7-айдин башлап хитайдики ички уруш пүтүнләй коммунистларниң толуқ ғәлибиси билән ахирлишиш басқучиға кирди. Бу вақитта хитай гоминдаң армийәси ғәрбий җәнубий хитай вә ғәрбий шимали районлардила ешип қалған болуп, 7-айниң ахирида ғәрбий шималий районлардики җәңләрдә компартийә қошунлири шәнши, ниңшя, гәнсу районлирини игиләп, ләнҗуға қистап кәлди. Униң мәқсити ләнҗуни елип болғандин кейин уйғурлар дияриға йүрүш қилип бу җайни ишғал қилиш иди. Советлар иттипақиниң қоллиши вә ярдими астидики компартийә қошунлириниң бу ғәлибилири, америка қошма штатлириниң қоллиши астидики гоминдаң һөкүмитиниң үзүл-кесил мәғлуп болуши вә ахирида җаң кәйшиниң тәйвәнгә кетип мудапиәлинишигә тәйярлиқ қилишиға елип кәлгән болуп бу һәм америка қошма штатлириниң хитайға қаратқан сияситигә, җүмлидин хитай вә асия-тинч окян районидики мәнпәәтлиригә күчлүк тәһдит пәйда қилғаниди.

1949-Йили 7-айда хитай коммунистлири вәкили лю шавчи москвани мәхпий зиярәт қилғанда сталин хитай коммунистлириниң "шинҗаңни тез ишғал қилишини" вә буниңға һәтта ярдәм беридиғанлиқини билдүргән. Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих профессори әркин әкрәмниң қаришичә, совет иттипақи американиң уйғур елидә өз тәсирини тиклишигә баштин ахири нарази болған. Сталин һөкүмити американиң бу җайдики мәсуд әпәнди, муһәммәд имин буғра, әйса әпәнди қатарлиқ үч әпәнди, осман ислам қатарлиқ қазақларға ярдәм көрситип, бу җайда мустәқил бир һакимийәт бәрпа қилинишини қоллишидин әндишә қилғаниди.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, американиң үрүмчидики консулханисини тақиши вә бу җайдин чекинип чиқиши әнә шу совет-америка, совет-хитай мунасивәтлирини өз ичигә алған хәлқаралиқ арқа көрүнүшкә бағлинишлиқ иди.

Демәк, америка ташқи ишлар министирлиқи хитайдики әнә шу вәзийәт вә совет иттипақи билән болуватқан соғуқ мунасивәтләр уруши әһвалиға асасән1949-йили 7-айниң 29-күни үрүмчидики америка консулханисини шуниңдәк шәрқий хитайдики йәнә башқа консулханиларни тақашни қарар қилди. Демәк, 1943-йили 4-айдин етибарән паалийәт елип берип, барғансери өз тәсир күчини ашуруватқан америка консулханиси ахири тақилиш, америка қошма штатлири тиклигән өзиниң бу райондики мәлум дәриҗидики сиясий тәсирини ахирлаштуруш, бу райондин, йәни әйни вақиттики мәркизий асия районидики бирдинбир америка тәсири бар райондин чекинип чиқишқа тоғра кәлди.

Американиң үрүмчидики консули җон хол пакистон 1949-йили 2-айдин етибарән район вәзийитидики өзгиришләрни тохтимай америка ташқи ишлар министирлиқиға йоллап турған болуп, у өзиниң ахирқи доклатлириниң 8-айниң 10-күни йолливетип, консулханиниң башқуруш ишлири вә ахирқи биртәрәп қилиш вәзиписини муавин консул доглас макернанға тапшуруп болуп, 20-авғуст күни консулханиниң башқа хадимлири вә бирқисим кишиләрни елип үрүмчидин айрилди. Америка дипломатлири вә журналистлириниң уйғур елидики паалийәтлири һәққидә тәтқиқат қилған таран уйғур әпәндиниң көрситишичә, җон хол пакистон башчилиқидики америка консулханиси хадимлириниң уйғур елидин чекиниши үчүн бу вақитта пәқәт қәшқәр арқилиқ кәшмир-һиндистан йолила қалғаниди.

Җон хол пакистон өзиниң шу сәпиридә пәқәт аяли вә консулхана хадимлирила әмәс, бәлки мәсуд сәбириниң пәрзәнтлири һәм давут осман исимлик мәсуд сәбириниң адйотанти қатарлиқ бир қанчә нәпәр уйғурниму биргә елип 71 күнлүк мушәққәтлик вә тосалғулуқ сәпәрни ахирлаштур сақ-саламәт чеградин чиқип кәткәниди.

Консулханиниң қалдуқ ишлирини муавин консул доглас макернан беҗирип уму 28-сентәбир күни үрүмчидин айрилған. Шуниң билән американиң паалийити ахирлашқан.

Тәпслатни юқиридики аваз улиништин аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт