Милләтчи хитайниң уйғур дияриға нопус йөткәп мустәмликә қилиш пилани

Мухбиримиз үмидвар
2021-06-10
Share
Милләтчи хитайниң уйғур дияриға нопус йөткәп мустәмликә қилиш пилани Манҗу империйәсиниң ялланмиси зо зоңтаң.
wikipedia.org

Зо зоңтаң 1878-йили уйғур диярини ишғал қилип, 1884-йили "йеңи игиләнгән земин" мәнисини беридиған "шинҗаң" нами астида өлкә түзүми орнитилиш билән бу районға көпләп хитай аһалисини көчүрүш пикирлири оттуриға чиқишқа башлиғаниди.

Хитай җумһурийитиниң қурғучиси сун җоңшәнму 1917-1920-йили арисида тәйярлиған "дөләт қуруш программиси" да уйғурлар диярини рәсмий "мустәмликә қилиш" лайиһәсини оттуриға қойған болуп, у, "мустәмликә қилиш үчүн" төмүр йол қуруш вә 10 милйон аһалә көчүрүп орунлаштуруш пиланини түзгәниди. Америкадики уйғур тарихи тәтқиқатчиси, гоминдаң архип һөҗҗәтлирини уйғурчиға тәрҗимә қилип тонуштуруватқан таран уйғурниң қаришичә, сун җоңшәнниң бу ғайисини кейинки җаң кәйши башчилиқидики гоминдаң даирилири изчил әмәлгә ашурушқа интилгән.

Яң зеңшин, җин шурен вә шең шисәй қатарлиқ хитай милитаристлири дәвридә уйғур дияриға көпләп хитай аһалисини йөткәш пикирлири давамлишип, мәлум санда хитайлар өзлүкидин көчүп келип маканлашқан болсиму, әмма дөләт тәрипидин биваситә кәң көләмдә йөткәш әмәлгә ашмиғаниди.

Уйғур дияриниң нопус қурулмисидин қариғанда уйғурлар бу земинда әзәлдин көп санлиқ хәлқ иди. Хитайларниң бу земинға келиши 18-19-әсирдики мәнчиң империйәсиниң тәкрар ишғалийәтлири билән бағлинишлиқтур. Хитай нопуси асаслиқи манҗу вә хитай милитаристлириниң һакимийәт мәркәзлири болған или вадисидики күрә қатарлиқ җайлар, үрүмчи әтрапи һәм барикөл қатарлиқ җайларға тарқалғаниди. 1940-Йилларға кәлгәндә хитайларниң пүтүн уйғур дияридики нопуси йәнила аз болуп, 1944-йилидики гоминдаңниң "шинҗаң өлкилик сақчи идариси" ниң нопус тәкшүрүш мәлуматида хитайлар пүтүн аһалиниң 5.5% Ни тәшкил қилған. Хитайниң 1947-йили 8-айда шаңхәйдә чиққан "йеңи заман" журнилида мәзкур нопус мәлуматлирини елан қилғаниди. Бу мәлуматта уйғурлар болса әң көп хәлқ болуп, пүтүн аһалиниң 76.5% Ни тәшкил қилған. Пүтүн мусулманлар аһалиниң тәхминән 93.5% Ни игилигәниди.

Бирқисим тарихий мәнбәләрдә көрситилишичә, мана мушундақ әһвалда 1943-йили хитай гоминдаң һөкүмити уйғур диярини игилигәндин кейин шең шисәй, җаң кәйши қатарлиқлар шинҗаңға бир милйон адәм йөткәп орунлаштурушни пилан қилған. 1944-Йили 11-айда хитай мәркизий һөкүмитигә қарашлиқ "ғәрбий шимал ташйол вә қатнаш идариси" ниң башлиқи вә кейин хитай армийәси баш қоманданиниң орунбасари болған хе җиңву мәхсус аһалә йөткәш лайиһәси тәйярлап буни җаң кәйшигә сунди. Хе җиңву 7 йил ичидә уйғур дияриға 500 миң адәмни дөләт пилани бойичә йөткәп орунлаштуруп, бу земиндики хитай нопусини көпәйтишни оттуриға қойған. Мәзкур мәхпий архип тәйвәндики дөләтлик тарих сарийида сақлиниватқан болуп, бу һөҗҗәтни уйғурчиға тәрҗимә қилған таран уйғурниң қәйт қилишичә, хитай һөкүми 7 йиллиқ мөһләт ичидә һәрбий сәптин янған вә мәҗруһ әскәләр, һәр хил шәкилдики аһалиләр, һәтта балиларғичә түркүмләргә бөлүп әкелип орунлаштурмақчи болған. Һәтта орунлаштурулидиған вақит вә җайларниң орниму пиланланған.

Мәзкур аһалә йөткәш лайиһәсидики муһим нуқтиларниң бири әскәрләрниң боз йәр өзләштүрүши болуп, бу 200 миң урушта ярилинип тәқдирләнгән вә ярилири сақийип болған, бикар ятқан әскәрни йөткәп келип, улар арқилиқ боз йәр ечиш, йәни бу әскәрләрни шу арқилиқ маканлаштуруштур.

Лекин, хитай гоминдаң даирилири мәзкур 500 миң адәм йөткәш пиланини ишқа ашуралмиди.

Буниңдики сәвәб, 1944-йили 11-айда қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң 1945-йили 10-айларғичә болған арилиқта пүтүн үч вилайәтни азад қилиш һәм җәнуб вә башқа һәрқайси җайларда қаршилиқ һәрикәтлириниң әвҗи елиши иди.

Түркийәдики әгә университети профессори алимҗан инайәтниң қаришичә, гәрчә зо зоңтаң дәвридин тартип шәрқий түркистанға зор санда хитай аһалисини көчүрүп орунлаштуруш үмиди болсиму, бирақ булар әмәлгә ашмай кәлди. 1940-Йиллардики хитайниң өзиниң ички вәзийити вә шәрқий түркистан вәзийити буниңға имканийәт бәрмиди.

Лекин хитай мәркизий һакимийитидә төмүр йол қуруп, ләнҗу билән үрүмчини туташтуруш, бу арқилиқ уйғурлар дияриға көпләп аһалә йөткәп орунлаштуруп, хитайларниң нопуси аз җайлардики хитай нопусини көпәйтиш, һәтта зиялийлар, кадирлар, гоминдаң партийәси әзалири, кәспий хадимларни "шинҗаңға берип ишләшкә риғбәтләндүрүш", буларниң күчи билән һәр тәрәплимә башқурушни күчәйтиш мәсилилири музакирә қилинған вә буларниң бирқисимлири қәдәмму-қәдәм ишқа ашурулған. Таран уйғур әпәндиниң қаришичә, хитай һакимийитиниң аһалә йөткәш пилани уйғур дияриниң нопус қурулмисини бузуш вә мустәмликә қилишни күчәйтиш болуп, йәрлик хәлққә һечқандақ мәнпәәт йәткүзүш әмәс иди.

Тәпсилатни улиништин аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт