1943-Yili amérika konsulxanisining qurulushining arqa körünüshi

Muxbirimiz ümidwar
2020-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Aqsaray
Aqsaray
public domain

Amérika qoshma shtatlirining Uyghur diyari bilen alaqe qilishi we bu rayonda özining tesirini ornitish bilen birge rayonning siyasiy, ijtima'iy-iqtisadiy, étnik we medeniyet ehwaligha diqqet qilip, bu rayonning siyasiy teqdiri heqqide melum pozitsiyede bolushi 2-dunya urushining bashlinishi we küchiyish jeryani bilen munasiwetlik idi. Uningdin ilgiri amérikaning bu rayonda emeliy pa'aliyetliri we bir siyasiy pozitsiyesi bolmighanidi.

1930-Yillarda fashizm idé'ologiyesini asas qilghan gérmaniye, italiye we yaponiye hökümetlirining ittipaq tüzüp, dunyani bölüwélishqa heriket qilishidin kélip chiqqan ikkinchi dunya urushining bashlinishi, 1941-yili 6-ayda sowét-gérman urushining partlishi, arqidin shu yili 12-ayda yaponiyening amérikaning prél xarbor bazisigha hujum qilip, asiya-tinch okyan rayonida omumyüzlük urushi partlishi netijiside, ikkinchi dunya urushining yéngi bir jiddiy basquchqa kirishi amérika, sowét ittipaqi, en'gliye we xitayning fashizmgha qarshi birliksépi we ittipaqdashliqini shekillendürdi. Amérika qoshma shtatliri asiya rayonida yaponiye militarizmini, yawropada natsistlarning gitlér gérmaniyesini meghlup qilishni bash muddi'a qilghan fashizmgha qarshi küresh üchün özining idé'ologiyelik reqibi sowétler ittipaqi bilen ittipaqdash bolush pirinsipi qollan'ghanidi. Démek, dunya fashizmgha qarshi küchler bilen fashistlar küchler arisida resmiy urush partlighanidi.

Uyghurlar diyari özining yawro-asiyaning merkizige, yeni fashizmgha qarshi ittipaqdash döletlerning öz'ara alaqe qilidighan ötüshme yoligha jaylishishtek alahide jughrapiyewi siyasiy orni bilen amérikaning bu jaygha kirishi, yeni bu jayda öz pa'aliyitini biwasite bashlinishigha asas boldi.

Yaponiye 1942-yiligha kelgende xitayni we sherqiy jenubiy asiya ellirini asasiy jehettin bésiwalghan bolup, 1942-yili 5-ayda yapon armiyesini sin'gapor, birma qatarliq döletlerni ishghal qilip, amérika, en'gliye qatarliq döletlerge éghir ziyan saldi shuningdek ularning xitaygha yardem bérish yolini üzüp tashlidi. Mana shuning bilen amérika we en'gliyening yaponiyege qarshi urushqa yardem béridighan, qoral-yaraq, oq-dora we bashqa xam eshyalarni toshuydighan yéngi bir "Xelq'araliq yol" gha muhtajliqi peyda boldi. Mana bu éhtiyajliq yol-yawro-asiyaning merkizi Uyghur diyari idi. Bu, yeni hindistan yaki iran arqiliq ottura asiyagha kirip, axirida Uyghur diyari arqiliq herbiy eshyalarni xitaygha yetküzüsh yoli idi.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix proféssori doktor erkin ekremning qarishiche, démek, amérikaning Uyghur diyarigha kirishi we bu jayda konsulxana qurup öz pa'aliyetlirini bashlishi ene shu fashizmgha qarshi urush éhtiyajidin kélip chiqqanidi. Uning éytishiche, 1942-yili, 6-ayda amérika qoshma shtatliri bilen xitay arisida "Tajawuzchiliqqa qarshi öz'ara yardem bérish kélishimi" namida kélishim imzalinip, amérika hökümiti dawamliq xitayning mudapi'elinishi üchün eskiriy, eshya we bashqa munasiwetlik yardemlerni körsitidighan boldi. Ene shuningdin kéyin qisqa waqit ötüp, amérikaning bir qisim herbiy qoral-yaraq, oq-doriliri téhran arqiliq ottura asiyadin ötüp, Uyghur diyarigha élip kélindi we arqidin ichkiri xitaygha yetküzüldi.

Amérikaning Uyghur diyarida konsulxana qurup pa'aliyetlirini élip bérishi yene bir tereptin xitayning siyasiy éhtiyajigha maslashqan bolup, xitay amérikagha tayinip, sowét ittipaqining Uyghur diyaridiki siyasiy, soda-iqtisadiy tesirlirini qoghlap chiqirip, bu jayni öz kontrolluqigha élishqa urun'ghanidi. Xitay ene shu nuqtidin amérikaning ürümchide konsulxana échishini telep qildi.

Doktor erkin ekremning qarishiche, stalindin yüz örigen shéng shisey 1942-yili küzdin bashlap, sowét ittipaqidin yüz örüp, jang keyshi hökümiti terepke ötüshke kirishken we ju shawlyang bilen birlikte jang keyshidin amérika we en'gliyening tesirini Uyghur diyarigha élip kirishni, yeni konsulxana qurushini telep qilghan.

Jang keyshi bu teklipke qoshulup, ürümchide amérika we en'gliyening konsulxanisi échish bilen amérikaning herbiy-siyasiy tesirining sowét ittipaqining arqa hoylisi bolghan bu rayonda peyda bolushini qolgha keltürüsh arqiliq, sowét ittipaqining Uyghur diyaridiki tesir küchini cheklimekchi we shu arqiliq öz imtiyazini qoghdimaqchi boldi.

1942-Yili 10-ayning 31-küni xitay hökümiti resmiy yosunda amérika hökümitige ürümchide konsulxana échish teklipni berdi we "Eger amérika hökümiti urush waqti üchün shinjangda konsulxana qurush pilanini yolgha qoysa xitay hökümiti qarshi alidu" dep bildürdi 1942-yili 12-ayda xitay amérikaning konsulxana échishini testiqlidi we 1943-yili aprélda ürümchide amérika konsulxanisi qurulup, 19-aprél küni birinchi konsul süpitide édmond klab öz xizmitini bashlidi. Qazaqistandiki turan uniwérsitéti proféssori, amérikaning Uyghur diyaridiki pa'aliyetliri heqqide tetqiqat qilghan doktor ablet kamalofning éytishiche, lékin amérikaning tüp meqsiti xitaylar kütkendek sowét ittipaqi bilen düshmenlishish emes, belki fashizmgha qarshi urushtiki ittipaqdashliqni kücheytish bolghachqa bu jayda sowét ittipaqigha qarshi düshmenlikni kücheytishtin we amérikaning bu ziddiyetke kirishitin saqlan'ghan. Tunji konsul édmon klub we amérikaning chongchingdiki elchiliri ga'us qatarliqlar ene shu nuqtidin washin'gtonni agahlandurup turghanidi.

Bezi mutexessisler eyni waqitta amérikaning ürümchidiki konsulxanisining meqsiti sowét ittipaqining arqa hoylisini nazaret qilish dep qarighan, hetta eyni waqitta moskwadimu shundaq xahish bolup endishe qilghan. Lékin amérikaning tüp meqsiti asiyada yapon fashizmini yoqitish, sowét ittipaqini yapon'gha qarshi urushqa ekirish, yawropada natsistlar gérmaniyesini yoqitip, natsistlar bésiwalghan xelqlerning azadliqini qolgha keltürüsh idi. Qisqisi, dunyada fashizm hökümranliqini axirlashturush idi. Ürümchidiki amérika konsulxanisi we amérikaning pa'aliyiti ene shu istratégiyelik nishandin heriket qilghanidi.
(Dawami bar)

Toluq bet