Хитайниң уйғурлар диярини төт өлкигә парчилаш чүшиниң баш-айиғи

Мухбиримиз үмидвар
2021-05-27
Share
Milliy-armiye-1944-yili.jpg Миллй армийә офитсер җәңчилири
Photo: RFA

1930-Йиллардин 1945-йилиғичә болған арилиқта хитай нәзәрийәчилири, сиясийонлири, һакимийәт башқурғучилири арисида уйғурлар дияри, йәни "шинҗаң өлкиси" ни "икки", "үч", "төт" вәяки "алтә" өлкигә бөлүветиш идийәлири вә пиланлири оттуриға қоюлди.

1944-Йили шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң партлап вә мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуп тезликтә ғәлибиләргә еришип, шиддәт билән пүтүн өлкә миқясиға қарап кеңийип пүтүн уйғур диярида хитай һакимийити пачақлинип ташлиниш вәзийити шәкилләнгән әһвал астида "шинҗаң өлкисини парчилап башқуруш" тәшәббуси йәнә қайтидин һөкүмәт рәһбәрлики вә хитай мәркизий һөкүмити қатлимида көтүрүлди.

Америкадики тарих тәтқиқатчиси, гоминдаң архиплири вә американиң уйғур дияри тарихиға аит һөҗҗәтлирини уйғурчиға тәрҗимә қилиш билән шуғуллиниватқан таран уйғурниң қаришичә, 1945-йили 8-айда хитайниң "шинҗаң өлкиси" рәиси ву җоңшин "шинҗаң өлкисини 4 өлкигә айриш" лайиһәсини түзүп, җаң кәйшигә йоллиди. Ву җоңшинниң бу пилани "шинҗаң өлкисини қайтидин айриш тәшәббуси" дәп аталғаниди. Ву җоңшин әң муһими зо зоңтаң бу җайни ишғал қилғандин тартип, бу районни икки өлкигә айрип башқуруш ойида болғанлиқи, һәтта чиң сулалисиниң ахиридиму икки өлкигә бөлүш пикири болғанлиқи вә шинҗаңни бөлүп башқуруш тәшәббуслириниң изчил давамлашқанлиқини мисал қилип көрситиду.

Гоминдаң мәркизий һөкүмити ву җоңшинниң бу лайиһәсигә наһайити етибар бәргән болуп, җаң кәйши җаң җиҗоңни үрүмчигә сөһбәткә әвәткәндә бу лайиһәни әмәлгә ашурушқа боламду йоқ қарап чиқишқа орунлаштуриду. Таран уйғурниң ейтишичә, лекин шәрқий түркистан тәрәп билән хитай тәрәп сөһбәт башлиғанлиқи үчүн җаң кәйши бу пиланни вақтинчә қалдуруп қойиду.

Лекин җаң җиҗоң "шинҗаңни бөлүш" тоғра кәлсә икки өлкигә айришни тәшәббус қилғаниди.

Булардин башқа йәнә ву җоңшинниң лайиһәси хитай мәркизий һөкүмитидә көп қизиқиш вә ғулғула қозғиған болуп, алий дәриҗилик хитай әмәлдарлири тушмутуштин өз қарашлирини оттуриға қоюшти.

Һәтта җаң кәйшиниң алий дәриҗилик мәслиһәтчиси таң соң 1945-йили 10-айда җаң кәйшигә "шинҗаң мәсилиси" һәққидики пикирини билдүргәндә шинҗаң өлкисини кичиклитиш, йәни 6 өлкигә айрип башқурушни оттуриға қойған.

Гоминдаң рәһбәрлик қатлимида ву җоңшинниң мәзкур 4 өлкигә бөлүш тәшәббусиға, омумән, шинҗаңни бөлүп башқурушқа қарши чиққанларму бар болған болуп, болупму гоминдаң мәркизий һөкүмитидә хизмәттә болуп турған мәсуд сәбири, әйса алиптекин вә муһәммәд имин буғра қатарлиқлар хитайниң уйғур диярини мундақ төт өлкигә бөлүш пиланиға қарши туруп, мәхсус йәттә маддилиқ тәләп сунуп, хитай тәрәпни тосуп қелишқа тиришқаниди.

Җаң кәйши гәрчә уйғурлар диярини көп өлкиләргә бөлүш мәсилисини күн тәртиптин вақтинчә қалдуруп қойған болсиму, бирақ бу һәқтики музакирә вә пикир-тәклипләр давамлиқ оттуриға қоюлуп турулған.

Тәпсилатни улиништин аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт