Dangliq Uyghurshunas gaba'in xanim toghrisida eslimiler

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-08-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Meshhur gérman türkologi we qedimki Uyghur tili tetqiqatchisi annémariye fon gaba'in xanim bilen bille. 1986-Yili.
Meshhur gérman türkologi we qedimki Uyghur tili tetqiqatchisi annémariye fon gaba'in xanim bilen bille. 1986-Yili.
RFA/Erkin Tarim

Türkologiye we Uyghurshunasliq tarixida, gérmaniyelik meshhur türkolog we Uyghurshunas gaba'in annémariye won gaba'in xanim yüksek orunda turidu. Uning ilmiy töhpiliri hazirghiche öz qimmitini yoqatqini yoq.
Köpligen rus, gérman, türk we Uyghur Uyghurshunasliri gaba'in xanimni eslimekte.

Türkiyede türkologiye tetqiqati bir esirlik tarixqa ige bolup, qedimki Uyghur tili tetqiqat tariximu muhim bir salmaqni igileydu. Yéqinqi yillardin béri türkiyediki tonulghan türkologlar hayatidiki muhim eslimilirini élan qilmaqta. Yéqinda istanbul uniwérsitétidin dem élishqa chiqqan tonulghan türkolog, Uyghurshunas proféssor doktor osman fikri sertqaya ependining, ömrini qedimki Uyghur tili tetqiqatigha atighan tonulghan türkolog annémariye won gaba'in toghrisida bir eslimisi élan qilindi. Osman fikri sertqaya ependi ijtima'iy taratqu "Féysébok" ta élan qilghan eslimiside mundaq yazidu: "1973-Yili istanbulda 1-nöwetlik xelq'ara türkologiye ilmiy muhakime yighini chaqirildi. Bu yighin jeryanida annémariye won gaba'in xanim bilen nahayiti köp mungdishish pursitige ige boldum. Yighin axirlashqandin kéyin gaba'in xanim gérmaniyege qaytip kétip uzun ötmey manga bir parche xet ewetti."

U, eslimiside gaba'inning özidin Uyghur tetqiqatini türkiyede tonushturushini iltimas qilghanliqini bayan qilghan.

Bu eslime toghrisidiki ziyaritimizni qobul qilghan osman fikri sertqaya ependi u, ewetken xetning qisqiche mezmuni toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "U, osman ependi türkiyede Uyghurlar toghrisidiki tetqiqatlarni reshit rexmeti arat tonushturuwatatti. U, 1964-yili 11-ayda alemdin ötti. Uning shagirti ali qaramanli'oghlu tonutushni dawam qiliwatatti. Emma, umu 1973-yili 1-ayda alemdin ötti. Emdi siz Uyghur tetqiqatini dawamlashturushingiz kérek. Men sizge semih tézjan teyyarlighan 'bérlin turpan tékistliri 3' namliq kitabni ewetimen. Bu kitabni tonushturup bir parche maqale yézing, dep yéziptu. Bu méning üchün bir buyruq idi. Men buninggha asasen 1980-yili 'turpan tékistliri toghrisida élip bérilghan tetqiqatlar' témisida bir parche maqale yézip istanbul uniwérsitétining "Türkiyat" zhurnilida élan qildim. Bu maqalem élan qilin'ghandin kéyin Uyghurshunas semih tézjan ependining oqutquchisi proféssor doktor gerhard do'erfér ependidin xet keldi. U, xétide maqalemge bolghan pikirlirini bayan qiliptu".

Tonulghan türkolog osman fikri sertqaya ependi gaba'in xanim bilen ikkinchi qétim bérlinda uchrashqan waqtidiki eslimilirini bayan qilip mundaq dédi: "Men 1986 -yili qedimki Uyghur tébabiti toghrisidiki tékistlerning tizimlikini retlep chiqish üchün gérmaniyediki gi'essén'ge barghan idim. Gaba'in xanim türkolog kla'us röhrborn'gha 'osmanni élip bizning öyge kel' dep xet ewetiptu. Biz uning öyige bérip méhman bolduq. Gaba'in xanimning yézisidiki hemme adem uni 'fra'u proféssor', yeni 'proféssor xanim' dep chaqiridiken".

Annémariye won gaba'in 1901-yili gérmaniyede dunyagha kelgen bolup, ömrining axirighiche qedimki Uyghur tili tetqiqati bilen shughullan'ghan. Proféssor doktor osman fikri sertqayaning éytishiche u, Uyghurshunaslarni öz balisidek köridiken. U, wapat bolush aldida nurghun Uyghurche kitab we matériyallirini Uyghurshunaslargha bölüp bergen.

Osman fikri sertqaya ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Manga 'qocho Uyghur dölitidiki hayat' namliq kitabigha kirgüzgen 50 parche resimni, astronomiye toghrisida yézilghan qedimki Uyghurche bezi tékistlerni berdi. Gaba'in xanimning telipige bina'en 'qedimki Uyghurche tékistler' nami bilen kitab qilip neshr qildurdum. U manga shuni dégen idi. Uyghurche tetqiq qilish bashqa türkologlarning kespi, emma séning milliy wezipeng, chünki sen türk we merhum reshit rehmeti aratning iz basarisen."

Gaba'in xanimning proféssor doktor memet aqalin we proféssor doktor exmet timur teripidin "Qedimki türk tilining grammatikisi" namliq esiri terjime qilinip, 1987-yili türk til tetqiqati neshriyati teripidin türk tilida neshr qilindi.

Gaba'in xanim 1980-yillarda Uyghur diyarigha ziyaret élip bérip, türkologlargha doklat bergen. Eyni waqitta uning doklatini anglighan, kéyin uning bilen 10 parche xet yézishqan türkolog doktor qahar barat ependi, gaba'in xanimning ömrini Uyghur tetqiqatigha atighan bir türkolog ikenlikini bayan qildi.

Doktor qahar barat ependi gaba'in xanimning yashinip qalghanliqigha qarimay turpandiki yarghul we ming öylerni aylan'ghanliqini hem qattiq hayajanlan'ghanliqini bayan qildi.

Annémariye won gaba'in xanim 1901-yili gérmaniyening mörchin'gen dégen yéride dunyagha kelgen. Bérlin uniwérsitétidiki tonulghan türkolog wilhélm bangdin ders alghan. Gaba'in 1934-yili bang wapat bolghandin kéyin 1935-yilidin 1937-yilighiche enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultétida oqutquchiliq qilghan. Kéyin gérmaniyege qaytip bérlin uniwérsitétida oqutquchiliq qilghan. Gaba'in xanim 1993-yili wapat bolghuche bir ömür qedimki Uyghur tili tetqiqati bilen shughullan'ghan.

Toluq bet